17 Aug 2017

मला काहीच प्रॉब्लेम नाही - रिव्ह्यू

होय, मला प्रॉब्लेम आहे!
--------------------------

समीर विद्वांस या दिग्दर्शकाचं काम मला आवडतं. त्याचे 'डबलसीट' आणि 'वायझेड' हे दोन्ही सिनेमे मला आवडले होते. त्याचा यंदा आलेला सिनेमा आहे 'मला काहीच प्रॉब्लेम नाही!' महानगरी तरुण दाम्पत्याचा उभा छेद घेणारा हा चित्रपट असून, तो त्यानं अत्यंत सहज-सोप्या, सुंदर रीतीनं हाताळला आहे. सुखासीन आयुष्यातूनही माणसाला हवं असलेलं सुख मिळतंच असं नाही; त्यासाठी पैशांव्यतिरिक्त आणखीही काही महत्त्वाच्या गोष्टींची गरज असते, असा म्हटलं तर बाळबोध, म्हटलं तर आत्ताच्या काळाला अनुसरून अगदी योग्य असा संदेश हा सिनेमा आपल्याला देतो. सिनेमात काही त्रुटीही आहेत. पण त्यांच्याकडं थोडं दुर्लक्ष करून पाहता येईल, अशी ही कलाकृती आहे. प्रमुख जोडीचा उत्तम अभिनय, चांगलं संगीत, चांगली गाणी आणि जोडीला चांगलं चित्रिकरण यामुळं हा सिनेमा पाहणं सुखावह ठरतं.
केतकी (स्पृहा जोशी) आणि अजय (गश्मीर महाजनी) या जोडीची ही गोष्ट आहे. घरच्यांचा विरोध पत्करून लग्न केलेलं हे जोडपं. लग्नानंतर सात वर्षांनी आपली गोष्ट सुरू होते. या काळात या दोघांना एक छान मुलगा झाला आहे. पण मुंबईतल्या अत्यंत बिझी लाइफस्टाइलमध्ये हे दोघे हरवून गेले आहेत. केतकीच्या शब्दांत सांगायचं, तर त्यांचं आयुष्य 'ऑटो पायलट' मोडवर टाकल्यासारखं सुरू आहे. तिला हे अजिबात मान्य नाही. मुलाच्या शाळेत मीटिंगला यायला अजयला वेळ नसणं, रोज उशिरा घरी येऊन मद्यपान करणं इथपासून सेक्स लाइफमधल्या कंटाळ्यापर्यंत केतकीला अनेक गोष्टींत प्रॉब्लेम आहेत. आपण उगाच एकमेकांसोबत राहतोय की काय, असंही तिला वाटत राहतं. तिचा स्वभाव सुरुवातीपासूनच डॉमिनेटिंग आहे आणि ते तिलाही माहिती आहे. अजयला अनेकदा काही तरी बोलायचं असतं, पण तेही तो बोलू शकत नाही, हेही तिला माहिती आहे. त्याच्या या स्वभावामुळं त्यांच्यातला पेच आणखीनच वाढत चाललाय. दोघांच्याही एका जीवलग मित्राची मदत अजय घेऊ पाहतो. तेही केतकीला भयंकर खटकतं. आता या दोघांचं नातं तुटणार असं आपल्यालाही वाटत असतं... त्याच वेळी घराची बेल वाजते. अजयचे आई-वडील, भाऊ-वहिनी वगैरे नातेवाइक नागपूरवरून थेट त्याच्या घरात अचानक टपकतात. (ते असे कसे काय अचानक येतात, असा प्रश्न आपल्यालाही पडतो. पण त्याचं उत्तर नंतर मिळतं.) त्यांच्या येण्यामुळं घरातलं वादळ तात्पुरतं तरी शांत होतं. यानंतर अजयची आई (निर्मिती सावंत) आता केतकीच्या आई-वडिलांची माफी मागायला आपल्याला कोकणात त्यांच्या घरी जायचंय, असं जाहीर करते.
मध्यंतरानंतरचा सगळा चित्रपट मग अर्थातच कोकणात, केतकीच्या घरी घडतो. नागपूरचं कुटुंब कोकणात आल्यानंतर जे काही प्रादेशिक वाद-विसंवादाचे प्रसंग घडतात, तेच इथेही घडतात. त्यातून मग या दोघांच्या नात्याचं पुढं काय होतं, याची ही गोष्ट आहे.

समीर विद्वांसचे सिनेमे लखलखीत असतात. त्याची पात्रं आजच्या काळातली असतात, आजच्या पिढीची भाषा बोलतात, ती आपल्या आजूबाजूला सतत दिसत असतात... त्यामुळं समीरच्या सिनेमांविषयी मनात एक नकळत जिव्हाळा उत्पन्न होतो. त्यानं या सिनेमात रंगवलेल्या जोडप्याशी आजच्या काळातली अनेक जोडपी शंभर टक्के स्वतःला 'रिलेट' करू शकतील. किंबहुना ही आपलीच गोष्ट सांगितली जात आहे, असंही त्यांना वाटेल. या सिनेमात पूर्वार्धात त्यानं या दाम्पत्याच्या जगण्यातला ताण अत्यंत प्रभावीपणे दाखविला आहे. त्यासाठी त्यानं वापरलेलं नेपथ्य, चित्रचौकटी पाहण्यासारख्या आहेत. अप्पर वरळीसारख्या अपमार्केट भागातील टोलेजंग इमारतीत २३ व्या मजल्यावर त्यांचा भलामोठा फ्लॅट असणं, त्यात फ्लॅटमध्ये तीनच माणसं असणं (त्या फ्लॅटमधला दालीचा फोटो लक्षणीय!), याशिवाय हे दोघंही बोलत असताना त्या चौकटीत सतत पार्श्वभूमीवर दिसत राहणारी मुंबईची स्कायलाइन यातून 'गर्दीतले एकटे' अशी त्या दोघांची झालेली स्थिती दिग्दर्शक फार नेमकेपणानं दाखवतो. दोघांमधल्या स्वभावातला फरक, परिस्थितीवर दोघांचं वेगवेगळं रिअॅक्ट होणं हे स्पृहा आणि गश्मीरनं फार छान दाखवलंय. या दोघांमधले ताण-तणाव हल्लीच्या काळातली जवळपास सगळेच जोडपी सहन करीत असल्यानं ते समजून घेणं प्रेक्षकांना सोपं जात असावं. विशेषतः केतकीला या नात्याविषयी नक्की काय वाटतंय ते खूप महत्त्वाचं आहे. ते केतकी नीट सांगू शकते आहे आणि आपणही तिची भूमिका, तिचं मत समजून घेऊ शकतो, हे दिग्दर्शकाचं यश आहे. 
सिनेमा मध्यंतरानंतर एकदम कोकणातल्या केतकीच्या घरी शिफ्ट होतो. यामुळं सिनेमाचे रचनात्मकदृष्ट्या सरळसरळ दोन भाग पडतात. पहिल्या भागात दोनच पात्रांचा जास्तीत जास्त वावर आणि उत्तरार्धात पात्रांची गर्दीच गर्दी असं झाल्यानं हा उत्तरार्ध एकदम अंगावर येतो आणि पूर्वार्धाशी मिसळून न आल्यासारखा वाटतो. अर्थात दिग्दर्शक लवकरच सर्व गोष्टी सुविहितपणे घडवतो आणि सिनेमा पूर्ण विस्कळित होण्यापासून वाचतो. या भागात केतकी आणि अजयच्या जवळच्या नातेवाइकांच्या नात्यांतील ताणही दिग्दर्शक दाखवू इच्छितो. यात केतकीची विधवा आत्या आणि अजयचा मोठा भाऊ व वहिनी यांचे समांतर उपकथानक थोडक्यात येतं. केतकी आणि अजयचे आई-वडील मान-पानासकट सर्व काही विधी, शांत वगैरे रीतसर करू पाहतात, तेव्हा केतकीचा असल्या कर्मकांडांवर नसलेला विश्वास आणि घरच्यांचं ऐकायचं की केतकीचं या द्विधा अवस्थेत सापडलेला अजय यांचं वेगळंच द्वंद्व समोर येतं. यातही पाळीच्या प्रसंगावरून आणि आत्याला ओवाळण्यासाठी न बोलावण्यावरून केतकीची आणखी चिडचीड होते आणि अजयची गोची आणखी वाढते... अजयचे वडील आणि त्याच्या नात्याचाही एक धागा समोर येतो आणि अखेर अजय जेव्हा त्यांना सडेतोडपणे काही सुनावतो, तेव्हा केतकीलाही आपला नवरा असं बोलू शकतो, याची जाणीव होते...
अखेर नात्यांच्या या प्रॉब्लेमचा गुंता सकारात्मक नोटवरच सुटतो... मुळात आपल्यासमोर भरपूर प्रॉब्लेम असताना आपण 'मला काहीच प्रॉब्लेम नाही' असं सतत म्हणत, त्या प्रॉब्लेमपासून दूर पळण्याचा प्रयत्न करत असतो. त्याऐवजी केतकीसारखं त्या प्रॉब्लेमच्या डोळ्याला डोळा भिडवून त्याचं अस्तित्व मान्य केलं, तर बरेच प्रॉब्लेम सहजी सुटण्यास मदत होते, असं काहीसं समीर विद्वांस आपल्याला या कलाकृतीच्या माध्यमातून सांगू पाहतो. त्यापैकी बरेचसे मुद्दे आपल्याला पटतात. कौस्तुभ सावरकर यांचे संवाद झक्कास जमलेले!
सिनेमात चार गाणी आहेत. ती चांगली जमली आहेत. ्याचं श्रेय संगीतकार हृषीकेश सौरभ जसराज आणि गीतकार वैभव जोशी व गुरू ठाकूर यांचं. त्यातलं वैभव जोशींचं 'मौनातुनी ही वाट चालली पुढे पुढे' हे खास आहे. प्रसाद भेंडे यांची सिनेमॅटोग्राफी चांगली आहे. कोकणाचं दर्शन सुखद. मुख्य रोलमध्ये स्पृहा आणि गश्मीरनं चांगली कामं केलीयत. निर्मिती सावंत, सतीश आळेकर, मंगल केंकरे, सीमा देशमुख, विजय निकम, विनोद लव्हेकर यांनीही आपापली कामं चोख बजावली आहेत. त्यामुळं सिनेमा कुठंही कंटाळवाणा होत नाही. 

तेव्हा एकदा तरी हा सिनेमा नक्कीच पाहायला हरकत नाही.
---
दर्जा - साडेतीन स्टार
---

30 Jul 2017

रविवारसाठी लेख - दाद

ही 'दाद' आहे?
-----------------


एखादा चर्चेतला सिनेमा आपण पाहत असतो. त्यात काही उत्कट दृश्यं असतात. रूढार्थानं ती सहजतेनं पाहायला मिळणारी दृश्यं नसतात. ती पाहत असताना अचानक कुठून तरी हशा ऐकू येतो... किंवा अगदीच अनाठायी अशी टिप्पणी ऐकू येते... आपण त्या दृश्यात गुंगून गेलो असताना या हशामुळं वा त्या बोलण्यामुळं आपला रसभंग होतो... मूडच जातो...
हल्ली असं बऱ्याचदा घडतं. कलाकाराला अपेक्षित असलेल्या ठिकाणी दाद न मिळणं किंवा नको त्या ठिकाणी चुकीची दाद वा प्रतिक्रिया येणं असं हल्ली वारंवार घडताना दिसतं. कशामुळं होतं हे? कुठलाही कलाकार त्याची कलाकृती तयार करतो ती लोकांनी पाहावी, समजून घ्यावी, त्याचा आनंद लुटावा यासाठी! त्याचं त्या कलाकृतीच्या माध्यमातून काही तरी एक सांगणं असतं. पण ते पुष्कळदा लोकांपर्यंत पोचतच नाही की काय, अशी शंका येते. हल्ली समाजमाध्यमांनी भावनांचं सपाटीकरण केलंय म्हणून असं होतंय की एकूणच तरल भावनांच्या जोपासनेचा अभाव दिसतोय? काही तरी चुकतं आहे हे नक्की...
कला सादर करणारा कलाकार आणि तिचा आस्वाद घेणारा प्रेक्षक एकाच प्रतलात असायला हवेत. अर्थात ही आदर्श परिस्थिती झाली. दर वेळी असं होत नाही. त्यामुळं कलाकार एका विशिष्ट संवेदनशीलतेतून काही सांगू पाहत असेल आणि प्रेक्षक त्या विशिष्ट संवेदनशीलतेतून ती कलाकृती पाहत नसेल, तर गोंधळ होतो. प्रेक्षकाची अपेक्षा काही वेगळीच असते आणि त्याला कदाचित समोर काही वेगळंच दिसत असतं. त्यातून प्रतिक्रियेची प्रक्रिया विस्कटायला सुरुवात होते. विशेषतः सामूहिक आस्वादनाच्या जागांवर हे वारंवार घडताना दिसतं. चित्रपटगृहात सिनेमा पाहताना आपण एकटे पाहत नाही. आपल्यासोबत अनेक लोक तो पाहत असतात. त्यातल्या बहुतांश जणांच्या संवेदनेची तार सिनेमाशी जुळलेली दिसते आणि नेमक्या अशाच वेळी दोन-तीन बेसूर तारा छेडल्या जातात. तो कणसूर त्रासदायक असतो.
याचा जरा विचार केल्यावर असं लक्षात येतं, की प्रेक्षक किंवा आस्वादक म्हणून आपल्या भावभावना फारच ढोबळ, भडक व बटबटीत झाल्या आहेत. आनंद, दुःख, प्रेम, विरह, माया, द्वेष, संताप, सूड आदी ढोबळ आणि ठळक भावनाच तेवढ्या कलाकृतीतून ग्रहण केल्या जातात. त्यातही हिंसा, सूड, संताप आदी भावनांच्या प्रदर्शनाला मिळणारी दाद किंवा प्रतिसाद पाहण्याजोगा असतो. या ठळक भावनांच्या अधे-मधे काही तरल भावना लपलेल्या असतात. त्या शब्दांनी सांगता येत नाहीत. अनुभवाव्याच लागतात. या भावनांना साद देण्यासारखी परिस्थिती काही कलाकृती निश्चितच निर्माण करतात. आपल्यामध्ये मात्र त्या तरल भावनांचा कदाचित नीट परिपोष न झाल्याने आपण त्या कलाकृतीला जसा हवा तसा प्रतिसाद देऊ शकत नाही. करुणा किंवा सह-अनुभूती (सहानुभूती नव्हे!) या भावनांची त्रुटी विशेषत्वाने जाणवते. ‘लिपस्टिक अंडर माय बुरखा’ या चित्रपटातील ५५ वर्षांची प्रौढ स्त्री एका तरण्याबांड जलतरण प्रशिक्षकाशी फोनवर बोलून तिची लैंगिक सुखाची फँटसी अनुभवत असते. यात ती अनेकदा त्याच्याशी एरवी ज्याला चावट म्हणता येईल, अशी वाक्यंही बोलत असते. आता वास्तविक पाहता, हे काहीसे करुणात्मक दृश्य आहे. त्या महिलेच्या बाजूने जरा विचार केला, तर तिच्या आयुष्यात ती या साध्या सुखालाही पारखी झाल्याचे दिसून येते. तेव्हा तिची ती धडपड पाहताना वाईट वाटते किंवा तिच्याविषयी करुणा उत्पन्न होते. आता ही भावना समजून न घेतल्याने काही जणांकडून तिच्या त्या फोन कॉलच्या वेळी (अस्थानी) हशा येतो. आपल्याकडच्या चित्रपटांत एकूणच थेट लैंगिक दृश्यं दाखवण्याचं प्रमाण कमी आहे. हल्ली मात्र ‘प्रौढांसाठी’ असे प्रमाणपत्र दिलेल्या बऱ्याच सिनेमांत अशी थेट लैंगिक दृश्यं दाखविली जातात. (या दृश्यांची कथानकातील गरज वा उपयुक्तता हा निराळ्या चर्चेचा विषय आहे.) अशा दृश्यांची आखणीदेखील त्या दृश्यात सहभागी असलेल्या स्त्री पात्रांच्या त्या वेळी असलेल्या भावना दर्शविण्यासाठी केल्याचं दिसून येतं. मात्र, हे समजून न घेणारा मोठा प्रेक्षकवर्ग अशा दृश्यांकडं निराळ्या नजरेनं पाहतो. त्या नजरेत दिग्दर्शकाला अपेक्षित असलेली पात्राविषयीची ‘सह-अनुभूती’ कुठे दिसत नाही. 
आपल्याकडे एकूणच दृश्यसंस्कारांच्या बाबतीत आनंदीआनंद असल्यानं ही परिस्थिती निर्माण होते. एखादं चित्र कसं पाहावं, हे आम्हाला कुणी शिकवत नाही. आम्हाला वाचता येतं; पण लेखकाला त्या दोन वाक्यांच्या मध्ये काय म्हणायचंय हे समजत नाही. आम्हाला सिनेमा किंवा नाटकातील दृश्यांमागची प्रकाशयोजना, नेपथ्यरचना किंवा त्या दृश्याची भूमिती समजत नाही. एखाद्या कलाकृतीमधील अमूर्तता कळणं ही आपण रसिक म्हणून किंवा आस्वादक म्हणून जरा वरची इयत्ता गाठल्याचं लक्षण आहे. आपण त्या दृष्टीनं किती प्रयत्न करतो ही स्वतःला विचारून पाहण्याची गोष्ट आहे. कुठलीही सूक्ष्म, अमूर्त किंवा तरल भावना जाणण्याचा प्रयत्नच न करणं किंवा त्या गोष्टी हसून, चेष्टेवारी नेऊन सोडून देणं हे सध्या सर्रास होताना दिसतंय. अनेकांना तर लेखनातील उपहासही समजत नाही, असं आढळून येतं. त्यामुळं आस्वादकाकडून विशिष्ट गुणवत्तेची अपेक्षा करणाऱ्या कलाकृतींचा आस्वाद घेण्यासाठी आपण समाज म्हणून कितपत सक्षम आहोत, असा प्रश्न अनेकदा पडतो.
आपल्या आजूबाजूचं जग फार वेगानं बदलतं आहे. नवी पिढी फार वेगानं सगळे बदल स्वीकारते आहे. अशा जगात वावरताना आणि त्या जगानुसार स्वतःला बदलण्याचा प्रयत्न करताना आपण अनेकदा आपल्या हळुवार भावभावनांची नीट जोपासना करायला विसरतो. आयुष्यातले छोटे छोटे आनंददायक क्षण टिपायला, त्यातला आनंद लुटायला विसरून जातो. त्यातून भावनांचं प्रकटीकरण हळूहळू बंद होऊन जातं. टिपकागदासारखं मन गंजून जातं आणि जुन्या दरवाजाच्या बिजागरीसारखं सदैव कुरकुरू लागतं. अशी बधीर मनं घेऊन आपण समाज म्हणून वावरू पाहतो आहोत. त्यामुळं आपली सौंदर्यदृष्टी लोप पावली अन् जगण्यातली विसंगती खटकेनाशी झाली आहे. मग हा मुद्दा फक्त आस्वादनाच्या फरकापुरता मर्यादित राहत नाही, तर एकूणच आपल्या आयुष्याचा परीघ मर्यादित करण्याचा बनतो.
दाद देऊन शुद्ध व्हावं, असं म्हटलं जातं. दाद देण्याचं महत्त्व असं मोठं आहे. खुल्या मनानं आणि नेमक्या जागी दिलेली दाद त्या कलाकाराला आनंद देऊन जातेच; पण माणूस म्हणून आपल्यालाही समृद्ध करीत असते. अशी दाद सर्वांना देता यावी आणि सगळे कणसूर लोप पावून आनंदगाणं सुरेल व्हावं, एवढीच साधी अपेक्षा!
---
(पूर्वप्रसिद्धी - महाराष्ट्र टाइम्स, पुणे, ३० जुलै २०१७) 
---

23 Jul 2017

लिपस्टिक अंडर माय बुरखा - रिव्ह्यू

बाईच्या 'फँटसी'ची फँटॅस्टिक गोष्ट...
------------------------------------------




फँटसी ही गोष्टच अद्भुत... दुसऱ्या दुनियेत नेणारी... त्यात ती बाईची फँटसी असेल तर... आणि त्यातही ती तिच्या लैंगिकतेची फँटसी असेल तर..? या 'फँटसी'ची आपण कल्पनाही कदाचित करू शकणार नाही. पण जिथं कदाचित कल्पनाही पोचू शकत नाही, अशा अज्ञात जागांची सफर करणं हे तर कलाकारांचं काम असतं. त्यातूनच कलाकृती जन्माला येतात आणि आपल्याला विचार करायला भाग पाडतात... 'लिपस्टिक अंडर माय बुरखा' ही अशीच एक कलाकृती आहे. वरकरणी 'ब्लॅक' कॉमेडीचा 'बुरखा' (Pun Intended) पांघरलेली, पण आतून खूप काही तरी निराळं सांगणारी ही एक फँटसीची फँटॅस्टिक गोष्ट आहे. दिग्दर्शिका अलंकृता श्रीवास्तवनं ही आगळीवेगळी 'लिपस्टिक' आपल्यासमोर अशा काही तडफेनं सादर केलीय, की बस्स!
माणसाची लैंगिक प्रेरणा ही आदिम गोष्ट... पण आज २०१७ मध्येही आपण त्याविषयी नीट बोलत नाही. आपल्या दांभिक मानसिकतेचा हा क्लासिक नमुना आहे. आपली लैंगिकता किंवा ती भावना ही आपल्या हगण्या-मुतण्याइतकीच नैसर्गिक गोष्ट; पण वर्षानुवर्षं गोपनीयतेच्या बुरख्यात दडवली गेली. त्यातही बाईच्या लैंगिकतेविषयी बोलायचं तर अब्रह्मण्यम! आणि त्यातही तिनं स्वतःच बोलायचं म्हणजे तर अबबच!

SPOILER AHEAD

अशा वेळी मग अलंकृता आपल्याला भोपाळच्या चार बायकांची गोष्ट सांगते. ही गोष्ट आहे या बायकांच्या लैंगिक प्रेरणांची, त्याच्या दमनाची, उद्वेगाची आणि उद्रेकाचीही! यातल्या दोन जणी मुस्लिम आहेत हा योगायोग. पण गोष्टीसाठी महत्त्वाचा... आणि मुस्लिम म्हणून त्या बायकांच्या होणाऱ्या जास्तीच्या कोंडीचं एक वेगळं परिमाण या गोष्टीला लाभतंच. उषा परमार ऊर्फ बुवाजी ऊर्फ 'रोझी' (रत्ना पाठक-शाह), शिरीन (कोंकणा सेनशर्मा), रेहाना (प्लबिता बोरठाकूर) आणि लीला (आहना कुमरा) या चार वेगळ्या वयोगटातल्या, वेगळ्या परिस्थितीतल्या बायका... त्यांच्यातला समान धागा एकच... सध्या त्या जे जगताहेत त्यात त्यांना समाधान नाही.
बुवाजी ५५ वर्षांच्या आहेत आणि त्यांच्या आजूबाजूच्या लोकांसाठी त्या (पती निधन झालेलं असल्यानं) एक देवधर्म करणाऱ्या ज्येष्ठ महिला आहेत. असं असलं, तरी बुवाजींच्या आतली (कदाचित कित्येक वर्षं उपाशी राहिलेली) स्त्री अजून जिवंत आहे. ती आतून वेळी-अवेळी धडका देत असते. मग देवधर्माच्या पुस्तकांच्या मध्ये 'त्या' रंगीत कादंबऱ्या वाचून बुवाजी आपल्या इच्छांची अर्धीमुर्धी पूर्ती करीत असतात. अशाच एका कादंबरीची नायिका असते 'रोझी'. बुवाजी 'रोझी' वाचत जातात आणि ही गोष्टच या सिनेमाचंही निवेदन बनते. एकदा काही कारणाने बुवाजींची गाठ एका स्विमिंग ट्रेनर तरुणाशी पडते. त्या तरुणाचा कमावलेला घाटदार देह बुवाजींच्या मनातल्या दबलेल्या भावनांवर अलगद फुंकर घालतो.
रेहाना टिपिकल मुस्लिम घरातली कॉलेजवयीन मुलगी आहे. तिला इंग्लिश गाणी पाठ आहेत आणि स्पर्धेसाठी ऑडिशन द्यायचीय. एरवी सक्तीनं बुरखा वापरावा लागणारी रेहाना कॉलेजमधील 'जीन्स हटाव'विरोधी मोर्चात उत्साहानं सामील होते. तिला हव्या त्या वस्तू मिळविण्यासाठी मॉलमध्ये चोरी करायची सवय लागते. रेहानाचं एका हिंदू मुलावर प्रेम आहे. हा मुलगा तिच्याच मैत्रिणीचा बॉयफ्रेंड आहे.
लीलाचं अर्शद नावाच्या एका मुस्लिम फोटोग्राफरवर प्रेम आहे. पण तिच्या घरचे तिच्या मनाविरुद्ध तिचं लग्न एका दुसऱ्या तरुणाबरोबर ठरवत आहेत. लीला ब्यूटिशियन आहे आणि तिला या छोट्या शहराचा कंटाळा आलाय. लीलाची कामभावनाही जरा जोरकस आहे.
शिरीन चोरून सेल्सचं काम करते आहे. तिला तीन मुलं आहेत आणि नवरा सौदीतील नोकरी सोडून परत आलाय. शिरीनच्या नवऱ्याचं दुसऱ्या एका बाईसोबत अफेअर चालू आहे. लैंगिक संबंधांबाबत तो इतर सनातनी भारतीय पुरुषांसारखाच आहे. त्याला काही झालं तरी कंडोम वापरायचा नाहीय आणि बायकोचे तीन गर्भपात झाले तरी त्याला फिकीर नाहीय. लैंगिक संबंध ही दोन व्यक्तींचा सहभाग असलेली क्रिया असते आणि त्यात समोरच्या व्यक्तीलाही काही 'से' असू शकतो, ही गोष्ट त्याच्या आकलनापलीकडची आहे. (त्याचे आणि शिरीनचे संबंध पाहताना प्रेक्षक म्हणून आपल्यालाच शिसारी येते, तर शिरीनचं काय होत असेल?) शिरीनला या सगळ्याचा वीट आलाय आणि तिला सेल्स ट्रेनर म्हणून आलेली ऑफर नवऱ्याची पर्वा न करता स्वीकारायची आहे.
या चारही मुली/बायका बुवाजीच्या हवेलीत राहत असतात. जुन्या आणि नव्या भोपाळच्या नेपथ्यावर ही गोष्ट घडताना पाहणं फारच अर्थपूर्ण आहे. तिथल्या जुन्या गल्ल्यांप्रमाणे आपल्या रुढी-परंपरांची वस्ती या बायकांच्या अवतीभवती एखाद्या नागासारखी वेटोळं घालून आहे. नव्या भोपाळमध्ये मॉल आहेत. चकाचक सौंदर्यप्रसाधनं विकली जातायत. बुवाजीला स्विमिंग शिकायला जाताना नवा स्विम सूट घ्यायचा आहे तर या मॉलमध्येच जावं लागतं. तिथल्या सरकत्या जिन्यावरून वर जाताना ती अडखळते. तेव्हा छोट्या मुस्लिम मुलींचा एक घोळका सराइतपणे त्या सरकत्या जिन्यावरून वर जातो आणि त्यातली शेवटची मुलगी नकळतपणे बुवाजीचा हात धरून तिला वर नेते, हा फार सुंदर शॉट यात आहे. बुवाजी नंतर 'रोझी' बनून स्विमिंग ट्रेनर जसपालशी बोलू लागते. नंतर तर हा फोन हीच तिच्या आयुष्यातली मोठी फँटसी बनून जाते. बुवाजी आणिजसपाल फोनवरून शृंगारिक बोलत असतानाचं एक अप्रतिम दृश्य यात आहे. यात रत्ना पाठक शाहनं केलेला अभिनय जबरदस्त. कित्येक वर्षं लैंगिक भूक न भागलेल्या स्त्रीच्या सर्व भावभावना तिनं केवळ चेहऱ्यावरून व्यक्त केल्या आहेत.
कोंकणा सेनशर्माची शिरीनही अशीच जबरदस्त! लीला तिचं वॅक्सिंग करत असतानाचा शॉट व तेव्हाचे दोघींचे संवाद भारी आहेत. पती जवळपास रोज जबरदस्ती करीत असताना, तीन मुलांना वाढवताना, वेगवेगळ्या घरी घुसून वस्तू विकताना शिरीननं 'सेन्स ऑफ ह्यूमर' जपला आहे आणि तो कोंकणानं फार छान दाखवला आहे. ती अभिनेेत्री म्हणून ग्रेट आहेच. पण शिरीन साकारताना कोंकणानं खूपच मोठी मजल मारली आहे, असं म्हणावंंसं वाटतं. ती पहिल्यांदा ज्या बाईच्या घरी घुसते तेव्हाचा प्रसंग, नंतर नवऱ्याला दुसऱ्या बाईसोबत एका रेस्टॉरंटमध्ये पाहते तो प्रसंग आणि नंतर त्या बाईच्या घरी जाऊन 'मेरी मूँह की चीज तुम क्यूं इस्तेमाल करोगी?' म्हणतानाचा तिचा अॅटिट्यूड... इतर सगळं काही खल्लास करून टाकते ती!
लीला झालेल्या आहना कुमरानंही तिची तडफड फार प्रभावीपणे दाखविली आहे. काही स्त्रियांचा 'सेक्स ड्राइव्ह' खूपच जास्त असतो. लीला अशांपैकी एक. तिचं प्रेमप्रकरण कुणी समजून घ्यायला तयार नाही, तर ही भावना समजून घेणं दूरच. एरवी संधी मिळेल तिथं तिला 'घेणारा' तिचा मित्रही शेवटी तिच्या या पवित्र्यापुढं वैतागतो. मग होणाऱ्या नवऱ्यासोबत लीलाला ते हवं असताना तो हनीमूनची वाट पाहायला सांगतो, तेव्हा लीलाला त्याला काय सांगावं, हे उमगत नाही.
रेहाना वयानं अद्याप लहान आहे. पण तिला आपल्याला काय आवडतं, काय हवं हे नक्की माहिती आहे. मॉलमधून लिपस्टिकपासून ते शूजपर्यंत अनेक वस्तू चोरून नेताना तिच्या मनातल्या अभिलाषेनं तिच्या सारासार विवेकबुद्धीवर मात केल्याचं आपल्याला स्पष्ट दिसतंय. रेहानासारख्या अनेक मुली आज मध्यम आकाराच्या शहरांमध्ये अस्वस्थपणे आपल्याला हवा तो आनंद शोधण्यासाठी तडफड करीत आहेत.
या चारही स्त्रिया शेवटी एका मेळ्याच्या निमित्तानं एकत्र येतात. प्रत्येकीच्या गोष्टीचा (बहुतांश लॉजिकल) शेवट होतो. आपण तो शेवट गृहीतच धरलेला असतो. पण आपल्या अपेक्षेपेक्षा या बायका अधिक समजूतदार निघतात. 'रोझी' शेवटी स्वप्नातच भेटणार, हे प्रत्येकीला उमगतं... पण तरीही आपल्या इच्छा मारायच्या नाहीत, आपण स्वप्नं पाहायचं सोडायचं नाही, असा दिलासा त्या एकमेकींना देतात.
अलंकृता श्रीवास्तव हिचा हा पहिलाच सिनेमा. अनेक अडचणींनंतर तो पडदा पाहतो आहे. सिनेमाचं 'मधलं बोट'रूपी लिपस्टिक दाखवणारं पोस्टरही अर्थपूर्ण आहे. स्त्रीच्या लैंगिकतेविषयी आणि मुळातच एक व्यक्ती म्हणून स्त्रीच्या भावभावनांविषयी आपण जरा अधिक संवेदनशील झालो, तर या सिनेमाचं सार्थक होईल.
मग एकदम विचार आला, या सिनेमाविषयी आपण विचार करतोय तोही एका पुरुषाच्या अँगलनं... मुळात तिचं तिला ठरवू देत काय ते... हे चूक हे बरोबर हे सांगणारे आपण कोण?
या भावनांचं दमन होतंय, त्या भावनांचा उद्रेक होतोय, तमक्या भावनांना वाट मिळाली पाहिजे... हे सांगणारा मी कोण?
हा विचार मनात आला आणि मी 'ऑफ'च झालो...
----
दर्जा - साडेतीन स्टार
---

20 Jun 2017

जत्रा - योग दिवस लेख

काही नवी योगासने...
-------------------

मोदी सत्तेवर आले आणि २१ जून हा आंतरराष्ट्रीय योग दिवस म्हणून जाहीर झाला, हा काही योगायोग नव्हे! अनेक वर्षांची तपश्चर्या त्यामागं असणार, यात मला तरी काही शंका नाही. हल्लीच्या जगात आपण चारचौघांसारखे राहायचे, त्यांच्यासोबत टिकायचे, तर प्रत्येक गोष्ट चारचौघांसारखी केली पाहिजे, यावर माझा दृढ विश्वास आहे. किंबहुना आपण चारचौघांत राहण्यासाठी जे प्रयत्न करतो, तेही चारचौघांसारखेच असले पाहिजेत; त्यात उगाच काही वेगळेपणा असता कामा नये, यावर माझा कटाक्ष असतो. असं केल्यानंच माझं (हळूहळू उच्च होत जाणारं) मध्यमवर्गीयपण शाबूत राहतील, याची मला खात्री वाटते. केवळ याच एका कारणासाठी मी योगासनं करायचा घाट घातला. व्यायाम या प्रकाराशी आमचे पूर्वज पूर्वापार फटकून राहिले आहेत आणि याचे पुरावे त्यांच्या जुन्या फोटोंवरून अगदी जाहीर दिसतात. पूर्वजांची परंपरा मोडण्याची परंपरा आमच्या घराण्यात नसल्यानं मीही व्यायामाशी फटकूनच राहत होतो. मध्यमवर्गीयाला रोजचं जगणं जगताना जी कसरत करावी लागते, ती त्याच्या टीचभर आयुष्यासाठी पुरेसा व्यायाम असते, असं आपलं माझं पारंपरिक मत होतं. मात्र, योग दिवस जाहीर झाला आणि मी माझ्या वैचारिक शवासनातून खडबडून जागा झालो. व्यायामाच्या कल्पनेनं माझं मन मयुरासन केल्याप्रमाणं फुलून आलं. त्या आनंदाच्या भरात माझ्याकडून कुक्कुटासन केलं गेलं आणि हात-पाय सोडवून घेण्यासाठी शेवटी कोंबडीप्रमाणंच फडफड करावी लागली. सुरुवातीला वज्रासन, पद्मासन आदी सोपी आसनं करून मगच उत्तानपादासन, धनुरासन वगैरे बड्या मंडळींकडं वळावं, असं मला वाटू लागलं. (बाय द वे, अंगाची कशीही मुटकुळी केली, तरी ती अल्लाद सोडवून दाखवणाऱ्या आसनाला 'श्रीनिवा-सन' का म्हणू नये?) प्रारंभी घरातल्या घरातच सराव करा, या अर्धांगाच्या आज्ञेला नेहमीप्रमाणं मान तुकवून (हे आमचं फेवरिट आसन आहे. 'वामांगपरोक्षनतमस्तकासन' असं त्याचं नाव आहे!) आम्ही चटई ओढली. टीव्हीवर पहाटे साक्षात रामदेवबाबांची योगासनं सुरू असतात, अशी वार्ता कानी आली होती. कारण एवढ्या पहाटे मी गेल्या कित्येक वर्षांत उठलो नसल्यानं, मला हे काहीच ठाऊक नव्हतं. आपल्या बेडवर देहरूपी होडीची अर्धवर्तुळाकृती गुंडाळी करून 'आंतर्रजईगुडुप्पासन' करण्याची माझी सवय होती. पण हे शवासनाच्या बरंच जवळ जाणारं आसन करण्याची सवय मोडून मला भल्या पहाटे उठावं लागलं. समोर रामदेवबाबा कपालभांती आणि भस्रिका की कायसंसं करीत होते. त्यांचं ते लोहाराच्या भात्याप्रमाणे सटासट आत-बाहेर करणारं पोट पाहून मला तर आकडी आली. मी पोट होता होईल तेवढं आत ओढण्याचा प्रयत्न केला आणि तिथंच चटईवर कोलमडासन केलं. माझ्या लत्ताप्रहारानं कोपऱ्यातला एक फ्लॉवरपॉट शहीद झाला. तो हिच्या माहेरून खास गिफ्ट मिळालेला फ्लॉवरपॉट असल्यानं पुढचा अर्धा तास फक्त 'कर्णरंध्रआघातासन' सहन करावं लागलं. कान हा अवयव देवानं माणसाला ऐच्छिक का नाही ठेवला, हा एकच विचार त्या वेळी मनात आला. हिचे संतापाने फुललेले डोळे पाहून माझी आसनं करायची इच्छा तिथंच मटकन खाली बसली. तो दिवस तसाच गेला. मात्र, आंतरराष्ट्रीय योग दिनी आपण एक तरी योगासन यशस्वीपणे करायचं आणि पूर्वजांच्या कीर्तीला बट्टा लावायचा हा माझा निर्धार कायम होता. धीर धरून एका योगा क्लासमध्ये चौकशीला गेलो. रिसेप्शनिस्ट सुदैवानं फक्त 'खुर्चीउबवासन' करीत होत्या. त्यामुळं काम सोपं झालं. त्यांनी मला आत जायला सांगितलं. मुख्य गुरुजी आत होते, असं कळलं. आत गेलो, तर तिथं कुणीच नव्हतं. मग एकदम समोर एका कोपऱ्यात गुरुजी दिसले. ते कुठलं तरी आसनच करीत होते, बहुतेक. त्यांची लांबलचक दाढी लोंबत होती. चेहरा कुठं आहे, याचा साधारण अंदाज घेऊन मी जवळ उभा राहिलो. गुरुजींची दाढी फारच लांब होती. तिला हात लावण्याचा मला अनावर मोह झाला. त्याच वेळी 'बसा...' असा आवाज एकदम जमिनीच्या लगत आला. अरेच्चा! म्हणजे मी जे वर पाहत होतो, ते गुरुजींचं डोकं नव्हतंच तर... जमिनीलगत जवळपास झोपून मी त्या चेहऱ्याजवळ चेहरा नेला, तर मला दुसरा धक्का बसला. ते गुरुजी नव्हते, तर बाई होत्या. ते लांबलचक केस म्हणजे त्यांची वेणी होती. बाईंनी कुठलं तरी असं आसन केलं होतं, की त्यात त्यांचा चेहरा जमिनीवर आणि वेणी अवकाशात पायांवर गेली होती. (की मागं आणखी कुणी दुसरी शिष्याबिष्या होती, देव जाणे.) या आकाराला मनुष्य का म्हणायचं, एवढाच प्रश्न मला पडला. बाई काही काळानंतर मलाही हेच आसन करायला लावतील, या भीतीनं मी तिथून जो पळ काढला, तसा जर मी ऑलिंपिकमध्ये धावलो असतो, तर देशाच्या खात्यात अगदी सुवर्ण नाही, पण किमान ब्राँझ मेडलची भर निश्चित पडली असती! 
एवढं होऊनही मी हटलो नव्हतो. 'हटयोगी'च झालो होतो म्हणा ना! आता मी योगावरची पुस्तकं आणली. त्यात विविध आसनांची चित्रं दाखवली होती. याशिवाय रोजच्या वर्तमानपत्रांतसुद्धा रोज योगासनांवर काही ना काही माहिती येऊ लागली होती. त्यात नवनव्या आसनांचाही समावेश होता. ते पाहून मला आपल्या आजूबाजूला रोज काही नवी योगासनं दिसू लागली. यातली काही अशी -

१. अधोमुखासन - हे आसन हल्ली बरीच मंडळी करताना दिसतात. विशेषतः ज्यांच्या हाती स्मार्टफोन आहे त्या लोकांना तर या आसनाचं व्यसनच जडलं आहे, यात शंका नाही. कायम ही मंडळी आपलं तोंड खाली घालून, मोबाइलमध्ये काही ना काही तरी बघत असतात. 
यामुळं आपला समाज एकाएकी भयंकर नम्र वगैरे झाला आहे, असा भास होतो. हे आसन आपल्याला कुठेही करता येते. मित्रांसोबत हॉटेलमध्ये बसलो असताना, घरी पत्नीसोबत गप्पा मारीत असताना, मंगल कार्यालयात, ऑफिसात, रस्त्यावर चालता चालता, बसमध्ये, ट्रेनमध्ये, विमानात, एवढंच काय स्वच्छतागृहातही हे आसन केले जाते. हे आसन करणारा आनंदी असतो, तर त्याकडे पाहणारा त्याला खाऊ की गिळू अशा पवित्र्यात असतो. मात्र, हे आसन आवडणारी लोकं त्याकडं फार लक्ष देत नाहीत. लवकरच या आसनाला आपले राष्ट्रीय आसन जाहीर केले जाईल, अशी आशा आहे.

२. अंगुलीनर्तनासन - हे आसन दोन प्रकारांत केले जाते. एक सर्वसामान्य माणसे करतात. त्यासाठी पुन्हा स्मार्टफोनची गरज असते. हा टचस्क्रीनवाला मोबाइल असल्यानं आपला अंगठा त्यावर सतत वर-खाली नाचत राहतो. काही मंडळींना हे आसन एवढे आवडते, की त्यात त्यांचा अंगठा झिजून झिजून शेवटी फक्त नख राहिल्याचं नंतर त्यांच्या लक्षात येतं. पण मग ही मंडळी नखानं स्क्रीन खाली-वर करायला सुरुवात करतात. अंगठा काय, एक गेला, दुसरा लावता येईल; पण स्मार्टफोनवरची अपडेट्स एकदा गेली की परत कशी पाहायला मिळणार, हाच उदात्त विचार त्यामागं असतो. या आसनाचा दुसरा प्रकार विवाहित पुरुषांनाच अनुभवता येतो. यात आपल्या धर्मपत्नीच्या बोटांच्या खाली-वर होणाऱ्या हालचालींवर नृत्य करीत असल्याचा अप्रतिम आभास या मंडळींना होतो आणि ते व त्यांची पत्नी दोघेही खूश राहतात.

३. खुर्चीबूडघट्टचिकटासन - हे नाव विचित्र असलं, तरी आसन फारच लोकप्रिय आहे. विशेषतः राजकारणी आणि खेळांपासून ते शिक्षण संस्थांपर्यंत प्रत्येक खाऊवाल्या ठिकाणी आपापल्या पदांवर घट्ट चिकटून राहणाऱ्या नरपुंगवांमध्ये हे आसन खासच प्रिय आहे. यात आपल्याला मिळालेली खुर्ची सोडायची नसते. उलट वर्षानुवर्षे त्यावर आपले बूड घट्ट रोवून बसायचे असते. असे केल्याने शारीरिक फायदे काही होत नसले, तरी आर्थिक फायदे मजबूत होतात. हे आसन क्लासमध्ये शिकता येत नाही. त्यासाठी पूर्वी या खुर्चीवर बसलेल्यांच्या पोटीच जन्म घ्यावा लागतो.

४. चलनप्रियासन - हे आसन आवडणाऱ्या लोकांना कागदी नोटा खाव्याशा वाटतात. काही जण खातात, तर काही जण त्या अंथरून त्यावर झोपून हे आसन करून पाहतात. विविध सरकारी कार्यालये, विशेषतः महसूल, पाटबंधारे, सार्वजनिक बांधकाम आदी खात्यांमध्ये खालच्या कारकुनापासून ते वरच्या अवर सचिवापर्यंत सर्वांनाच हे आसन अतिप्रिय आहे. या आसनात नोटा स्नानगृहात, बेडरूममध्ये, शॉवर बाथच्या वरच्या बाजूला किंवा फरशी खणून आतमध्ये अशा कुठेही लपवाव्या लागतात. त्यामुळं व्यायाम भरपूर होतो. फक्त हे आसन फॉलो करणाऱ्यांना रात्रीची झोप लागत नाही, एवढीच एक त्रुटी आहे.

५. गलितगात्रासन - हे आसन अजिबात लोकप्रिय नाही. पण या देशात अनेक नागरिकांवर ते लादलं गेलं आहे. आजूबाजूला रोज दिसणारा भ्रष्टाचार, लोकांची गैरवागणूक, बेशिस्त वाहतूक, बेकायदेशीर धंदे, शिक्षणापासून ते आरोग्यापर्यंत प्रत्येक क्षेत्रात चालू असलेली अनागोंदी, महागाईचा राक्षस, रोजचं अवघड झालेलं जगणं हे सगळं पाहून तुमच्या-माझ्यासारख्या सर्वसामान्य माणसाला रोजच हे आसन नाइलाजानं करावं लागतं. यात आपल्याला अतोनात नैराश्य येतं आणि आता काही चांगलं होणे नाही, अशी भावना मनात दाटून येते.

...ही सर्व आसनं दूर करून प्रेमानं खरीखुरी योगासनं करायला मिळतील, तो दिवस माझ्या दृष्टीनं खराखुरा आंतरराष्ट्रीय योग दिवस असेल. हा दिवस पाहण्याचा 'योग' कधी येतो, ते पाहू!

---
(पूर्वप्रसिद्धी : जत्रा, जून २०१५)

13 Jun 2017

किरण राव लेख

ई-धोबीघाट...
-------------

(किरण राव स्वतःचा ब्लॉग लिहिते आहे, असे कल्पून) 
------

मी किरण राव. एक स्वतंत्र आणि आझाद स्त्री. हां, अगदी आमीर स्त्री म्हटलं तरी चालेल. पण आमीरची स्त्री म्हणू नका. माझं मन दुखावेल. तसंही आम्हा बायकांचं मन ही मोठी नाजूक गोष्ट आहे. एवढ्यातेवढ्या कारणानंही आमचं बिनसतं आणि आमचं हळवं मन दुखावतं. अर्थात मी फक्त माझाच विचार करते. दुसऱ्या स्त्रीचा विचार केला असता, तर माझं लग्नच झालं नसतं. पण ते जाऊ द्या. दुसऱ्याचं लग्न ही चर्चेची अन् आनंदानं गॉसिप करायची गोष्ट असली, तरी स्वतःचं लग्न ही तशी नक्कीच नव्हे. त्यातून आम्ही दोघंही पुरोगामी विचारसरणीचे असल्यामुळं आम्हाला मुळात लग्नच करायचं नव्हतं. पण एकाच घरात दोन बायका नांदणं कठीण. म्हणून मग शेवटी यांनीच काडी मोडली. मला काडीचाही फरक पडत नाही. शिवाय आपल्याकडं 'लिव्ह-इन'मध्ये राहणाऱ्या लोकांकडं सोसायटी अजूनही त्यांना जणू पाठी एक शेपटी असावी, अशा पद्धतीनं पाहते. शेपटी सोडा, पण मला कधी केसांचा शेपटाही नव्हता. कारण... तेच. मी पुरोगामी आहे. बायकांनी अधोवदनी राहून सदैव केस विंचरत बसावं याला माझा एक स्त्री म्हणून कायमच विरोध आहे. लहानपणी आई माझी वेणी घालायची, तेव्हाही मी तिला विरोध केला होता. पण पाठीत एक धपाटा मिळायचा आणि गुपचूप वेणी घालून घ्यावी लागायची. मी घराबाहेर पडल्यावर पहिल्यांदा काय केलं असेल, तर हे केस कापून टाकले. केस धुण्याचा आणि वाळवण्याचा मला कंटाळा असला, तरी कपडे धुण्याचा, किंवा फॉर दॅट मॅटर, काहीही धुण्याचा मला विलक्षण छंद आहे. नादच आहे म्हणा ना. जमल्यास मला हा सगळा बुरसटलेला समाज धुवून स्वच्छ करायचा आहे. मला पुरुषांच्या डोक्यातली ती बायकांविषयीची वाईट नजर धुवून काढायची आहे. मला जाति-धर्मांत तेढ पसरवणारी कुठलीही विचारसरणी धोपटून काढायची आहे. मला आमीरच्या प्रत्येक सिनेमातल्या नायिकेलाही तेवढीच धुवून-पिळून काढायची आहे. (अगं बाई, आमीरच्या या ढीगभर शॉर्ट आठवड्यापासून तशाच पडल्या आहेत. त्या मशिनला लावायच्या आहेत. शांताबाई...) हे अस्सं होतं. सामाजिक अभिसरणाची माझी प्रक्रियाच ही अशी कौटुंबिक कामं खुंटित करून टाकतात. समाजात चाललेला दांभिकपणा पाहून मी आतल्या आत उकळायला लागते आणि त्या तंद्रीत गॅसवरचं दूध उतू जातं. आमीरचे सत्यमेव जयतेचे पायलट एपिसोड माझ्याकडं प्रीव्ह्यूला यायचे तेव्हा तर मी दूध तापवायचंच बंद केलं होतं. आमचं घर पुरोगामी असल्यानं तशी स्वयंपाकाची बरीचशी कामं आमीरच करतो म्हणा. खरं तर तो स्वतः काही करत नाही. घरात ढीगभर नोकर आहेत. कुक आहेत. हा फक्त त्यांना वाफ देत असतो. मी तर त्याला अनेकदा म्हणतेही, अरे, तुझ्या तोंडच्या वाफेवर आझादच्या गुरगुट्या भाताचा कुकर सहज होईल. पण काही असलं, तरी आमीर सगळं हसून घेतो. रागावत नाही. अस्सा नवरा नशिबानंच मिळतो, असं कुणी म्हणू नये. (मिळवताही येतो, हा स्वानुभव आहे!) मुळात आम्ही पुरोगामी असल्यानं आमचा नशीब वगैरे फालतू गोष्टींवर विश्वासच नाही. अगदी परवाचीच गोष्ट. पीकेच्या रिलीजच्या वेळी राजूनं (हिरानी) त्याच्या प्रॉडक्शन हाउसमधल्या लोकांच्या आग्रहास्तव सत्यनारायण घातला. आता ही गोष्ट आम्हा आतल्या गोटातल्या लोकांनाच माहिती आहे. मी विधूला हे सांगितलं, तर त्यानं डोक्याला हात लावला. आमीरचा प्रश्नच नव्हता. त्याला त्या दिवशी मॉडर्न आर्ट गॅलरीत कुठल्याशा तरुण मुलीच्या चित्रप्रदर्शनाला जायचं होतं. ही कामं तो निव्वळ सामाजिक उत्तरदायित्व म्हणून करतो. तर त्याचा प्रश्नच नव्हता तिकडं येण्याचा. पण मला जावं लागलं. एका पुरोगामी अन् नास्तिक स्त्रीसाठी सत्यनारायणाची पूजा पाहणं हा केवढा सांस्कृतिक शॉक असतो, हे तुम्हाला नाही कळायचं. अगदीच भेस्ट ऑफ टाइम... पण राजूसाठी गेले. आझादनं प्रसाद मटकावला. पण ते गोड दही देतात ना, ते हाताला चिकटतं आणि मग मला फार इरिटेटिंग होतं. असो. सांगायची गोष्ट, ही पीके चालला तो केवळ सत्यनारायणामुळं असं आता राजूच्या ऑफिसमधले काही लोक बोलताहेत. ही म्हणजे हाइट झाली. मला अशा अनेक गोष्टी सोशल नेटवर्किंग साइटवरच्या घाटावर धुवाव्याशा, बडवाव्याशा वाटतात. म्हणूनच मी सुरू केला ना हा ई-धोबीघाट ब्लॉग... यहाँ दाग भी सफेद होते है... (कशी वाटली टॅगलाइन? छान आहे ना! खरं सांगू, मीच लिहिलीय.) मी तशी बरी लिहिते. पण आमीर मला कधीच त्याच्या सिनेमात लिहायला देत नाही. अर्थात, मीही त्याच्याविना अडले आहे, असं मुळीच नाही. उलट मी लिहिलेल्या आणि दिग्दर्शित केलेल्या सिनेमातही त्याला घ्यायलाच पाहिजे, असा काही माझा हट्ट नव्हता. शेवटी रीतसर ऑडिशन वगैरे घेऊन मी त्याला रोल दिला. कारण आमच्याकडं नवरा म्हणून झुकतं माप वगैरे असलं काही चालत नाही. शक्यतो आपल्या जोडीदाराला पुरेसं फाट्यावर मारल्यावरच आम्हाला समाधान लाभतं. पुरोगामित्वाचं ते एक लक्षणच आहे म्हणा ना! हल्ली तर ते मुहूर्त वगैरे कार्यक्रमांना जायलाही मला नको वाटतं. पार्ट्या आणि प्रीमिअरला, किंवा त्या पुरस्कार वितरण सोहळ्यांना जायला आम्हा दोघांनाही आवडत नाही, हे तुम्हाला माहितीच आहे. त्यापेक्षा चार गरीब माणसांना मदत केल्याचं आम्हाला अधिक समाधान मिळतं. शिवाय मुलांकडंही लक्ष द्यावं लागतं. लोकांना वाटतं, हे काय सेलिब्रिटी! यांना काय सगळं आयतं मिळतं. ते पैसा वगैरे खूप आहे, मान्य आहे. पण आम्हा दोघांनाही फार छानछोकीत राहावं, उगाच चमक-धमक करावी असं कधीच वाटलं नाही. सुदैवानं दोघांच्या घरचे संस्कारही तसेच आहेत. अर्थात चांगले संस्कार असले, तरी माणूस पुरोगामी होऊ शकतो म्हणा. पण या देशात आमीरसारख्याला पुरोगामीच राहावं लागतं. असो. तो फारच गंभीर आणि धोबीघाटाचा विषय आहे. नवरा म्हणून तो कसा अगदी लहान बाळासारखा आहे. मला तर कधी कधी प्रश्न पडतो, आझाद लहान आहे की आमीर? मी आझादला झोपवत असले, तरी हे महाशय माझ्या मांडीत येऊन, तोंडात अंगठा घालून बसणार. मग मला दोघांनाही थापटत झोपवावं लागतं. आमीर प्रेमळ आहे. त्याला त्याच्या थोरल्या मुलाचाही खूप अभिमान आहे. जुनैद आता खूपच मोठा आहे. तो परदेशात असतो. पण दिवसातला एकही क्षण असा जात नाही, की आमीर त्याच्याविषयी बोलत नाही. रीनाविषयीही तो कधीच कडवट बोललेला मला आठवत नाही. 'लगान'च्या काळातले ते दिवस खरंच खूप अवघड होते. रीना प्रोड्यूसर होती. ती आमीरचीही बॉस होती. पण हे महाराज माझ्या प्रेमात पडले. (अर्थात मीही...) पण लगान ते लगीन हा प्रवास फारच टफ होता. मला तर कसं निभावलं याचंच आज आश्चर्य वाटतंय. पण माझ्या धोबीघाट स्टाइलमुळं असेल... मी जी जी वाईट परिस्थिती समोर आली, तिला धोपटून, पिळून, झटकून दांडीवर वाळत घातलंय. 
दहा वर्षं होतील आता आमच्या लग्नाला... पण सगळं कसं काल-परवाच घडल्यासारखं वाटतंय. मुळात मी आई-बाबांकडं राहत होते, तेव्हा स्वप्नातसुद्धा कधी मुंबईत येईन आणि आमीरसारख्या सुपरस्टारबरोबर लग्न करीन, असं वाटलं नव्हतं. पण नंतर आम्ही कलकत्त्याला शिफ्ट झालो. मी सगळं शिक्षण वगैरे तिथलंच. नंतर आई-बाबांनी कलकत्ता सोडलं आणि मग मी मुंबईत आले. परत दिल्लीत गेले शिकायला. नंतर लगानच्या वेळी मी आशुतोष सरांकडं एडी होते. तिथूनच हे सगळं सुरू झालं. असो. तो आमचा सगळा इतिहास तुम्हाला गॉसिप मॅगेझिनमधून केव्हाच माहिती झाला असेल. पण मला ना, खरंच, आमीरसारखा नवरा मिळाला याचं अजूनही कधी कधी आश्चर्य वाटतं. तो माझ्यापेक्षा आठ-नऊ नर्षांनी मोठा आहे. स्टारडम वगैरे बाबतीत तर फारच मोठा. पण आमच्या नात्यात त्यानं ते कधी आणलं नाही. इन फॅक्ट, त्यामुळंच आमचं जुळलं. कारण मी तशी फटकळ आहे आणि ज्याला त्याला त्याची जागा दाखवून द्यायला मला आवडतं. पण आमीरलाही हाच स्वभाव आवडला असावा. लगाननंतर आमीरची पुढची फिल्म यायला चार वर्षं लागली, याचं कारण मधल्या काळात त्याचा हा सगळा फॅमिली ड्रामा सुरू होता. शेवटी आम्ही लग्न केलं आणि मग आमीरनं पुढच्या फिल्म करायला घेतल्या. तो फक्त एक नट नाही. त्यानं स्वतःला खूप इव्हॉल्व्ह केलंय माणूस म्हणून. नवनव्या गोष्टी शिकायला त्याला आवडतात. मराठी शिकायचं त्यानं मध्यंतरीच्या काळात मनावर घेतलं आणि खरंच सुहास लिमये सरांचा क्लास लावून तो रीतसर ती भाषा शिकला. आता तो उत्तम मराठी बोलतो. तीच गोष्ट उर्दू वाचनाची. सत्यमेव जयतेसारखा प्रयोग करायला त्याच्यासारखी विचारसरणी असलेला माणूसच हवा. आमच्या मुलालाही आम्ही हेच संस्कार दिले आहेत. त्याचं नाव त्याच्या खापर की खापरखापर पणजोबांवरून, म्हणजे मौलाना अबुल कलाम आझाद यांच्यावरून आम्ही आझाद ठेवलं आहे. आमीर आणि माझ्या नात्यात कधी आमचा धर्म, जात आली नाही. मुलालाही आम्ही तसंच वाढवणार आहोत. जो काही भांडणांचा धोबीघाट आमच्यात आहे, तो तर कुठल्याही नवरा-बायकोत असतोच. पण हल्ली आमीर बऱ्यापैकी शांत असतो.
मला अनेक गोष्टी करायच्या असतात. लिखाण करायचं असतं. वाचन करायचं असतं. आमीर बऱ्यापैकी वाचतो आणि मीही. मग आम्ही एकमेकांना पुस्तकं सुचवत असतो. कधी तरी एकत्रही वाचन होतं. पण शक्यतो ते प्रसंग फार कमी. आमीर कायम त्याच्या शेड्यूलमध्ये बिझी असतो. पण आझादसाठी तो वेळ काढतोच. आमीरचे काही खास निवडक मित्र आहेत. त्यांच्यावर धमाल करायला त्याला आवडते. त्या वेळी त्याला पाहायचं. अगदी जो जिता वही सिकंदरच्या काळातला आमीर पुन्हा अवतरलाय असं वाटतं. आमीरचे सुरुवातीचे सिनेमे पाहताना मला हसूच येतं. अगदीच शामळू ध्यान होतं हे. अगदी 'राजा हिंदुस्थानी' आणि 'गुलाम'पर्यंत त्याचा प्रवास तसा सर्वसामान्य नटासारखाच होता. पण 'लगान'नं आमीरच्या आयुष्यात उलटापालट केली. आणि अर्थात माझ्याही. त्यामुळं या सिनेमाला आमच्या आयुष्यात खास स्थान आहे. 'लगान'चे ते दिवस आम्ही कधीच विसरू शकत नाही. आमीर त्याच्या आयुष्यात दुसऱ्यांदा सीरियसली प्रेमात पडला होता. त्याच्याआधी अनेक नट्यांनी त्याच्यावर 'ममता' केली, पण त्यांच्यासोबत तो कधीच सीरियस नसायचा. असो. आता त्यानंही वयाची पन्नाशी गाठली आहे आणि मीही चाळिशी ओलांडली आहे. त्यामुळं आम्हा दोघांतही मुळातच असलेला एक प्रगल्भपणा, मॅच्युरिटी आता आणखी वाढली आहे. कुठलाही फालतूपणा मला नको वाटतो. पैशांचंही आम्हाला फार कौतुक नाही. माणूस म्हणून स्वतःला आणखी आणखी उन्नत करीत जावं, असं दोघांनाही प्रामाणिकपणे वाटतं. धोबीघाट गरजेचा असतो तो त्यासाठी. कपड्यांसोबत कधी कधी मनाचीही सफाई करावी लागते. ब्लॉगचं हे माध्यम मला त्यासाठी एकदम परफेक्ट वाटतं. सगळीच धुणी सार्वजनिक नळावर धुवायची नसतात, हे मला कळतं. पण काही गोष्टी अशा असतात, की त्यासाठी हा सार्वजनिक उपक्रमच बरा वाटतो. मला इथं माझ्या स्वतःविषयी जास्त लिहायचं आहे. मी सुरुवातीला म्हटलं, तशी मी एक स्वतंत्र, आझाद बाई आहे. पण आमीर हाही आता माझाच एक हिस्सा असल्यामुळं त्याच्या वाट्याचं तेवढं सगळं यात येणारच आहे. तुम्हा लोकांना आमच्या वैयक्तिक गोष्टींत इंटरेस्ट नसावा, असं मला वाटतं. पण इतर चार जोडप्यांसारखं आमच्याकडं पाहा, एवढंच माझं म्हणणं आहे. आम्ही कलाकार आहोत. आमची अभिव्यक्ती त्या कलेच्या माध्यमातून होत असते. यापलीकडं आमच्या सेलिब्रिटी स्टेटसला काही अर्थ आहे, असं मला वाटत नाही. पण आमीरसारखा उत्कृष्ट कलावंत तुमच्या आयुष्यात जोडीदार म्हणून असणं, ही गोष्ट तुम्हाला नक्कीच 'स्पेशल समवन' बनवते यात शंका नाही. 
चला, आता हा ब्लॉग वाळत घालते. सॉरी, अपडेट करते. आमच्या या स्पेशल माणसाचा ब्रेकफास्ट राहिला आहे अजून. बाईला ही कामं चुकली आहे का सांगा... बाई... आपलं... बाय... गुड बाय...

---
 
(पूर्वप्रसिद्धी - जत्रा, मार्च २०१५)

7 Jun 2017

यक्षनगरी - दोन परीक्षणे

१.

'यक्षनगरी'ची स्मरणीय सफर...
-----------------------------
 
श्रीनिवास भणगे
-----------------------
 
चित्रपटसृष्टी, त्या सृष्टीतल्या तारका, तारे आणि तंत्रज्ञ यांच्याविषयी (याच क्रमाने) जगभरातल्या समाजमनात कायम कुतूहल असते. त्यामुळे या विषयावर चिक्कार लेखन केले जाते. ते त्या त्या वेळी औत्सुक्याने वाचले जाते आणि नंतर विसरलेही जाते. या तात्कालिक लेखनाच्या पलीकडे जाऊन, अत्यंत गंभीरपणे, चित्रपटनिर्मिती ही एक सर्वसमावेशक कला आहे, हे लक्षात घेऊन, काही लेखकांनी टिकाऊ असे लेखन केले आहे. मराठीमध्ये अशोक राणे, बाबू मोशाय, अरुण खोपकर, अनिल झणकर ही अगदी सहजपणे सामोरी येणारी नावे आहेत. यातल्या काही लेखकांचा चित्रपटतंत्राविषयी सखोल अभ्यासच आहे आणि काही लेखकांचं ते प्रेम आहे. जगण्याचा एक भाग आहे. त्यांचे स्वतःचे विश्व चित्रपटांमुळे समृद्ध झाले आहे आणि ही समृद्धी त्यांनी मराठी वाचकांना दिलखुलासपणे वाटली आहे. अशा आस्वादक लेखन करणाऱ्या लेखकांच्या यादीत श्रीपाद ब्रह्मे हे नाव अलीकडेच समाविष्ट झाले आहे. वृत्तपत्रीय लेखन (चित्रपटांविषयी) ते गेली दहा-बारा वर्षं करीत आहेत. पण पुस्तकरूपाने त्या लेखनाचा परिचय अलीकडेच घडतो आहे. 'यक्षनगरी' हे सिनेमाविषयक लेखांचे त्यांचे दुसरे पुस्तक. ('फर्स्ट डे फर्स्ट शो' हे पहिले.) हे त्यांच्या अविचल सिनेमानिष्ठेचं दर्शन घडविणारं आहे, यात शंकाच नाही.
पुस्तकाची विभागणी दोन भागांत केली आहे. पहिला भाग 'सिनेमा ७० एमएम' अशा शीर्षकाखाली येतो, तर दुसऱ्या भागाचे शीर्षक आहे 'नक्षत्रे'. ही दोन्ही शीर्षके आपापला उद्देश निर्देशित करतात. पहिल्या भागात एकूणच 'सिनेमा' या माध्यमाविषयी चर्चा असली, तरी श्रीपाद ब्रह्मे हे चांगले गप्पिष्ट असल्यामुळे त्यांनी ती चर्चा कुठेही जड होऊ दिलेली नाही. त्यातल्या प्रकरणांची नावे जरी वाचली (सिनेमा - एक पाहणे, माध्यमांतर : रीम ते रीळ, मराठी सिनेमा - तंत्रातून अर्थाकडे, सिनेमॅटिक कलाटणी इ.) तरी हे सिनेपंतोजींनी घेतलेले बौद्धिक असावे, असा समज होतो. पण वाचत गेल्यानंतर विषय सोपा करून मांडण्याची लेखकाची हातोटी लक्षात येते. 'सिनेमा - एक पाहणे' या लेखात ते सिनेमाच्या निर्मितीचा प्रवास, सर्व अंगांचा विचार करून, विस्तारानं मांडतात. निर्मितीच्या प्रत्येक विभागाचे (डिपार्टमेंट) महत्त्व विशद करतात. त्यात 'दिग्दर्शक' या स्थानाचे श्रेष्ठत्व प्रामुख्याने नोंदले जाते. सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, 'आपल्याकडे चित्रपटसाक्षरता एकूणच कमी आहे' हे अत्यंत सत्य असे विधान ते परखडपणे मांडतात आणि लगेच त्याच्या सामाजिक कारणांचा उहापोहदेखील करतात. सामाजिक उलाढाल आणि चित्रपटसृष्टी यांच्या संबंधातली निरीक्षणे हे या संपूर्ण पुस्तकाचेच एक, अन्य ठिकाणी दुर्मिळ असलेले, वैशिष्ट्य आहे. या भागातले सर्वच लेख हे सिनेमासाक्षर करण्याच्या प्रयत्नांचा एक भाग आहेत. 'रीम ते रीळ' या प्रकरणात साहित्यातल्या छापील अक्षरापासून ते पडद्यावर अवतीर्ण होण्यापर्यंतच्या प्रवासाची, खरे तर, 'मानसिकता'च मांडली आहे. त्यात सिनेमा कसा जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोचतो, याचे एक गणितच मांडून दाखवले आहे. 'तंत्रातून अर्थाकडे' या लेखात ब्रह्मे यांनी एक प्रमेय मांडले आहे. 'पूर्वी आपल्याकडे चातुर्वर्ण्य व्यवस्था होती. तशी ती मराठी सिनेमातही होती आणि आहे. राजा परांजपे ते नागराज मंजुळे असं त्याचं थोडक्यात वर्णन करता येईल.' सिनेमाच्या अर्थकारणाचा विचार करताना, या विधानाचा परामर्ष घेतला गेलाच पाहिजे, इतके हे विधान लक्षवेधी आहे. विधानाच्या पुष्ट्यर्थ लेखकानं अनेक सामाजिक संदर्भ वापरले आहेत. थेट मल्टिप्लेक्सचा उदय आणि सिनेमाच्या अर्थकारणात झालेला फरक इथपर्यंत समग्र चर्चा या लेखात केली गेली आहे. जो भाग संबंधितांनी, मतभेद असले तरी, मुळातून वाचणे गरजेचे आहे. 'सिनेमॅटिक कलाटणी' आणि 'सांगत्ये ऐका ते सैराट' ही दोन शीर्षकेच आतल्या मजकुराविषयी बोलकी आहेत.
पुस्तकाच्या पूर्वार्धातील लेखनाशी अंमळ फटकून वागणारा लेख आहे 'लंचबॉक्स उघडून पाहताना!' असे असले तरी एक समीक्षणात्मक लेख म्हणून ते खटकत नाही. चित्रपट पाहणे हीदेखील एक कला आहे. 'लंचबॉक्स' नावाच्या हिंदी चित्रपटाची ही आस्वादक समीक्षा, चित्रपट कसा पाहावा, हे समजावून सांगते.
दुसरा 'नक्षत्रे' या नावाचा भाग चित्रपट तारे, तारकांच्या (आणि फक्त पडद्यावर दिसणाऱ्या कलाकारांच्याच) व्यक्तिचित्रणांचा आहे. त्यात (अर्थातच) अमिताभ बच्चन आणि मग अनिल कपूर, निळू फुले, माधुरी दीक्षित यांच्याविषयीचे लेख आहेत. लेखक या ताऱ्यांच्या प्रेमातच असल्यामुळे भक्तिभावाचा जास्त प्रादुर्भाव या लेखनाला झाला असावा, असे वाटते. अकाली निधन पावलेल्या मधुबाला, गुरुदत्त, मीनाकुमारी, संजीवकुमार, स्मिता पाटील यांच्यासारख्या सिनेकलावंतांवर श्रद्धांजली स्वरूपाच्या लेखांचा समावेशही याच भागात केला आहे. या सगळ्या व्यक्तिचित्रणांमध्ये नवीन असे काही नाही. पण काही निरीक्षणे मात्र उल्लेखनीय आहेत. उदा. अमिताभ बच्चन यांच्या एकंदर हिप्नॉटिझमबद्दल लिहिताना, ''कौन बनेगा करोडपती' या मालिकेतलं नव्वद टक्के यश हे केवळ त्यात बच्चन आहे यातच आहे' - असा उल्लेख येतो. निळूभाऊंच्या विषयी, 'खऱ्या आयुष्यातील माणूस नावाची भूमिका ते अगदी समरसून जगत होते. महात्मा फुल्यांचा वारसा सांगणारे एक सामाजिक अंग निळूभाऊंना होते' - अशी सार्थ टिप्पणी सहज समोर येते. 'सौंदर्य जर पाहणाऱ्यांच्या नजरेत असेल, तर खरोखरच ते चिरतरुण राहतं' हा माधुरी दीक्षितसंबंधित उल्लेख तसाच. 'कदाचित तिचं वयोवृद्ध होणं नियतीलाच मंजूर नसावं' हा मधुबालाच्या संदर्भातला उल्लेखदेखील यथायोग्य चटका लावणारा. 'स्मिता पाटील यांनी पुण्याच्या एफटीआयआयमध्ये शिक्षण घेतलं होतं,' हे विधान मात्र तपासून घ्यायला हवं! ही सगळी व्यक्तिचित्रणे करताना सामाजिक इतिहास, तत्कालीन घडामोडी आणि त्यांचा या कलाकारांच्या कार्यकर्तृत्वावर झालेला परिणाम; तसेच त्यांच्या लोकप्रियतेच्या आलेखाचा चढ-उतार यावर लेखकाने सखोल चिंतन केले आहे. चित्रपटप्रेमींना ते मननीय वाटेल यात शंकाच नाही. 'यक्षनगरी' या पुस्तकाचे यश त्यातच आहे.
समदा प्रकाशनाने पुस्तकाला बहाल केलेल्या देखणेपणालाही पुरेसे गुण जातात. श्री. ल. म. कडूंचे मुखपृष्ठ आणि जयदीप कडूंची निर्मिती तितकीच प्रशंसनीय.
---
(पूर्वप्रसिद्धी - महाराष्ट्र टाइम्स, संवाद पुरवणी, २८ मे २०१७)
---

२.
 
कहाणी शुक्रवारची : एका 'यक्षनगरी'ची!
--------------------------------------
 
- तृप्ती कुलकर्णी
लहानपणापासून आपल्याला निरनिराळ्या कहाण्या ऐकायला आवडतात. मग त्या पुराणातल्या असोत किंवा गोष्टीच्या पुस्तकातल्या असोत किंवा आणखीन कुठल्या, त्या वाचताना आपण गुंग होऊन जातो हे मात्र खरंच. अशाच गुंग करणाऱ्या कहाण्या जेव्हा संगीत, वेगवेगळे स्पेशल इफेक्ट वापरून सिनेमाच्या स्वरूपात मोठ्या पडद्यावर आपल्या समोर येतात, तेव्हा साहाजिकच त्या आपल्या मनावर अधिराज्य गाजवतात. त्यामुळे सिनेमा या गोष्टीबद्दल आपल्याला खूप अप्रूप आहे. त्यातल्या नट, नट्या, दिग्दर्शक, गायक, गीतकार ह्या साऱ्यांबद्दल आपल्याला नेहमीच उत्सुकता असते. ते प्रत्यक्षात कसे दिसतात? कसे काम करतात? त्यांची मतं काय आहेत? ते व्यक्ती म्हणून कसे आहेत? ह्या साऱ्या गोष्टी आपल्याकडे नेहमीच चर्चेचा, कौतुकाचा विषय ठरल्या आहेत. एक प्रकारचं 'ग्लॅमर' या क्षेत्रातल्या व्यक्तींना मिळतं. मग त्यामुळं प्रभावित होऊन नट, नट्यांची नावं आपल्या मुलांना देणं, निरनिराळ्या प्रॉडक्ट्सच्या जाहिरातीत त्यांचा वापर करणं असं सर्रास चालू असतं. कपडे, हेअर स्टाइल या सगळ्यावर सिनेमा इंडस्ट्रीचा प्रभाव पडतो. रोजच्या जगण्यात इतका प्रभाव टाकणारी ही इंडस्ट्री म्हणजेच श्रीपाद ब्रह्मे यांनी सांगितलेली 'यक्षनगरी' आहे. 
जेव्हा केव्हा आपण अनोळख्या ठिकाणी फिरायला जातो तेव्हा आपल्याला एखादा मार्गदर्शक लागतोच. त्या ठिकाणची माहिती, त्यातील सौंदर्यस्थळे, महत्त्वाच्या गोष्टी, तिथे घडणाऱ्या हकिगती त्यानं आपल्याला सांगितल्या, की तो अनोळखी प्रदेश एकदम आपल्या परिचयाचा वाटू लागतो. त्याच्याकडं आपण लक्षपूर्वक आणि आस्थेनं पाहतो. त्यामुळे त्या स्थळाचा मनापासून आस्वाद घेता येतो. अगदी त्याचप्रमाणं या यक्षनगरीची सफर श्रीपाद ब्रह्मे घडवून आणतात. आपल्याकडे दर शुक्रवारी नवनवीन चित्रपट येतात. इतक्या मोठ्या संख्येने येणाऱ्या चित्रपटांमधले नेमके कोणते सिनेमे बघावेत, काय दृष्टीनं ते बघावेत, असे प्रश्न आपल्याला पडतात. त्याबाबत  खूप छान मार्गदर्शन आपल्याला या 'यक्षनगरी'त मिळतं. अगदी सिनेमा बघावा कसा यापासून ते या 'यक्षनगरी'ची जडणघडण कशी झाली, कोणकोणते चित्रपट या काळात बनले, ते का बनले, त्या काळात सामाजिक परिस्थिती कशी होती, नट-नट्यांचा त्याकडे बघण्याचा दृष्टिकोन कसा होता अशा सगळ्या हकिगती तर आहेतच, शिवाय काही अजरामर झालेल्या चित्रपट तारे-तारकांचा व्यक्तिगत परिचयही यात दिला आहे.   
'यक्षनगरी'ची निर्मिती ची कहाणी सांगताना लेखक म्हणतात, 'युरोपियन औद्योगिक क्रांतीमुळे तंत्रज्ञानाने झालेल्या बदलात सिनेमा नावाच्या तंत्रज्ञानाधारित कलेचा जन्म झाला. त्यामुळं माणसाचं जगणं पहिल्यासारखं राहिलं नाही. ल्यूमिए बंधूंनी पॅरिसमध्ये १८९६ साली जगातला पहिला सिनेमा दाखवला. त्यानंतर १९१३ साली दादासाहेब फाळके यांनी 'राजा हरिश्चंद्र' हा चित्रपट बनवून मराठी व भारतीय चित्रपटसृष्टीत नवा इतिहास रचला. यानंतर बदल होत होत बोलपट, रंगीत चित्रं असं करता करता सिनेमानं भरपूर प्रगती केली आणि अजूनही नवं नवं तंत्रज्ञान येत आहेच. चित्रपटाच्या बदलत जाणाऱ्या यशापयशाच्या टप्प्यांचा एक आलेखच या नगरीद्वारे आपल्याला पाहायला मिळतो. 
सिनेसृष्टीनं म्हणजेच 'यक्षनगरी'नं आपलं वर्चस्व काळाच्या ओघात कायम राखण्यासाठी जे काही व्रत अंगीकारलं आहे, त्यात काळाप्रमाणे कसे बदल केले आहेत ते लेखकानं सोदाहरण सांगितलं आहे. त्या त्या वेळच्या सामाजिक परिस्थितीची जाणीव ठेवून, समाजमनाचा कल ओळखून चित्रपटांची निर्मिती झाली, असं लेखकाचं सांगणं आहे. उदाहरणार्थ, 'बिनधास्त' या सिनेमानं मराठी सिनेमाकडे बघण्याची पारंपरिक दृष्टी बदलवून टाकली. या सिनेमात एकही महत्त्वाचं पुरुष पात्र नव्हतं. ही मर्डर मिस्ट्री होती. यातील नायिका महाविद्यालयीन मुली होत्या, त्या आधुनिक होत्या, 'तुझी नि माझी खुन्नस...' म्हणणाऱ्या, नवीन पेहराव, फॅशन करणाऱ्या होत्या, 'दोन मित्रांची मैत्री जशी अतूट राहते तशी मैत्रिणींची का नाही राहत,' असं विचारणाऱ्या होत्या. त्या काळात आर्थिक सुधारणांमुळं शहरांत जे बदल घडत होते, त्याचं प्रतिबिंब या सिनेमात पडलं होतं. तसंच 'सातच्या आत घरात' या चित्रपटाबाबतही घडलं. या दोन्ही चित्रपटांनी तेव्हाची बदलती आर्थिक आणि सामाजिक परिस्थिती अचूकपणे दाखविली. त्यामुळं या सिनेमांना लोकाश्रय मिळाला आणि मराठी सिनेमानं कात टाकली.
जसे चित्रपटाबाबत झालं, तसंच कलाकारांच्या आयुष्यातही या 'नगरी'नं खूप बदल घडविले. याच उत्तम उदाहरण म्हणजे राजा गोसावी. चौथीपर्यंत शिक्षण घेऊन मुंबईला मास्टर विनायक यांच्याकडे ऑफिसबॉय म्हणून त्यांनी काम केलं. पुढे सुतारकाम, मेकअपमन, प्रकाशयोजना, नंतर एक्स्ट्रा नट म्हणून काम केलं. नंतर त्यांना 'लाखाची गोष्ट'मध्ये काम मिळून ते नायक म्हणून खऱ्या अर्थाने काम करू लागले.
याचप्रमाणे सुपरस्टार अभिताभ बच्चन यांच्या कारकिर्दीचाही आढावा घेण्यात आला आहे. ज्या वेळेस अभिताभ बच्चन सिनेक्षेत्रात आले तेव्हाची परिस्थिती कशी होती, अमिताभ बच्चन यांच्या कारकिर्दीतला महत्त्वपूर्ण टप्पा कोणता ते विस्तारपूर्वक सांगितले आहे.
बच्चन यांच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीचा काळ म्हणजे सत्तरीचं दशक हे भारताच्या सांस्कृतिक इतिहासात नवनिर्माणाचं दशक म्हणून ओळखलं जातं. त्या काळात देशाची आर्थिक परिस्थिती आणि सामाजिक परिस्थिती चांगली सुखी, समाधानकारक म्हणावी अशी होती. महानगरातलं जीवन हे रसिलं असावं, असं दाखवणारे चित्रपट येत होते, त्यांना लोकप्रियता लाभत होती. परंतु १९७२ च्या दुष्काळाच्या तडाख्यानंतर मात्र देशाच्या आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीला वेगळीच कलाटणी मिळाली. एक असंतोषाचं, उद्वेगाचं वातावरण निर्माण झालं. तेव्हा त्या परिस्थितीला पोषक अशा 'अँग्री यंग मॅन'चा उदय होणं, हे अपरिहार्यच होतं. प्रत्यक्षात जरी नाही, तरी चित्रपट क्षेत्रात का होईना, असा अन्यायाविरुद्ध लढणारा, आत्मविश्वास असणारा, गुंडांना शासन करणारा नायक प्रेक्षकांना हवाच होता. अमिताभनं तो संतप्त तरुण नायक साकारल्यानं चित्रपटाच्या पडद्यावर तो यशस्वी ठरला. या साऱ्या कारकिर्दीत अमिताभ यांचा कसलेला अभिनय आणि देशातील स्थिती या साऱ्याचा परिणाम चित्रपट क्षेत्रावर झाला. याचप्रमाणे बदलणाऱ्या काळात निरनिराळे चेहरे आपल्या  उत्तुंग अभिनयाने या 'यक्षनगरी'त चमकू लागले, त्यापैकी हिंदीतील अनिल कपूर, माधुरी दीक्षित, तर मराठीतील निळू फुले यांच्या कारकिर्दीचा आढावाही यात घेतला आहे.
'यक्षनगरी' ही अशी नगरी आहे, की जिथे तुमच्या कलागुणांची कदर केली जाते. अल्पावधीतच तुम्ही कर्तृत्वाचा ठसा उमटवू शकता. समाजात तुमची एक  प्रतिमा तयार होते. तुम्ही इथे किती काळ काम करता, हे केवळ महत्त्वाचे ठरत नाही, तर तुम्ही काय दर्जाचे काम करता त्याला महत्त्व मिळते. त्यामुळे काही काळ काम करून प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे कलाकार जे आजही या 'नगरी'त असते, तर त्यांनी प्रेक्षकांना आनंद दिला असता, अशा अकाली निघून जाणाऱ्या कलाकारांच्या कारकिर्दीचाही वेध या पुस्तकात घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यात मधुबाला, गुरुदत्त, मीनाकुमारी, संजीवकुमार, स्मिता पाटील यांचा समावेश आहे. 
नित्यपाठातल्या कहाण्या ज्याप्रमाणे आपल्याला काही संदेश देऊ करतात, नीतिनियमांची जाणीव करून देतात त्याचप्रमाणे ही शुक्रवारची यक्षनगरीची कहाणी चित्रपट क्षेत्राकडे एका वेगळ्याच नजरेने बघायला शिकवते. चित्रपटक्षेत्र हे केवळ मनोरंजाचे साधन नसून ते बदलत्या काळाचे, सामाजिक घडामोडींचे प्रतिबिंब असते, ह्याची पुरेशी जाण आपल्याला करून देते.
----
 
(पूर्वप्रसिद्धी - साहित्यसूची, जून २०१७)
----
 

2 May 2017

#सम्याआणिगौरीच्यागोष्टी #सीझन 2

सम्या आणि गौरीच्या गोष्टी
------------------------------

सीझन २
---------

#11

सावर रे...
------------
गौरी (गुणगुणते) : सावर रे, सावर रे, सावर रे... उंच उंच झुला, उंच उंच झुला... सुख मला भिवविते, सांगू कसे तुला...
समीर : ये अशी... मी सिनेमात नायक कसा नायिकेला दोन्ही हातांत उचलून घेतो, तसा उचलून घेतो तुला... मग बघ झुला...!
गौरी : गप रे... चहाटळपणा नकोय. मी काय म्हणतेय ऐक ना... मी मघापासून या गाण्यातल्या 'सुख मला भिवविते' या ओळींवर विचार करते आहे. किती महत्त्वाची आहे ही ओळ! आपल्या प्रत्येकाच्या आयुष्यात ही फेज कधी तरी येतेच बघ.
समीर : कसली फेज?
गौरी : बघ ना सम्या, कधी कधी सगळं कसं छान, सुरळीत चालू असतं. सुख असतं बघ. अगदी आपल्याला ते सुख जाणवण्याइतपत सुख अंगी येतं. मग त्याचीच भीती वाटू लागते. हे सगळं असंच राहणार नाही, हे आत आत कुठं तरी माहिती असतं...
समीर : याचं कारण आपल्याला फक्त सुख हवं असतं. पण ते जेव्हा नसतं, तेव्हाच जाणवतं. तुला ते असतानाही जाणवतं हे विशेष आहे.
गौरी : हो अरे, आणि चांगलंच जाणवतं. आणि मग भीती वाटू लागते... अनामिक भीती! हे मला गमवायचं नाहीय याची भीती...
समीर : 'सुख-दुःखे समे कृत्वा, लाभालाभौ जयाजयौ...' असं काही तरी म्हटलंच आहे ना गीतेत... सुख आणि दुःख दोन्हीचा विचार करायचा नाही. पण त्याचा संदर्भ वेगळा आहे. अर्थात आपण आपल्या आयुष्यात त्याचा अंगीकार निराळ्या पद्धतीनं करू शकतोच.
गौरी : अरे, हे बोलणं सोपं आहे. पण हा विरक्त भाव अंगी येणं मुळीच सोपं नाही. अनेकांना दुःखाचाही मोह सुटत नाही. मग सुखाचा मोह सुटणं तर केवळ कठीणच.
समीर : गौरे, आज फारच तत्त्वज्ञान ऐकवतीयस. काय झालंय?
गौरी : सुखाची गोळी जास्त झालीय सम्या. मला दुःख हवंय. नाही तर हे भय वाढत जाईल... मग नंतर 'सावर रे' म्हणून काही उपयोग नसतो बाबा...
समीर : अगं तुझं वय काय? असं कितीसं आयुष्य पाहिलंयस तू? मग का हा विरक्त भाव येईल आपल्या अंगी? आपण आधी सुख तर उपभोगू... मग बघू इतर भावांचं...
गौरी : यशासारखं सुखसुद्धा पचवता यावं लागतं बघ. आपल्याला सुख झालं, तर ते वाटता आलं पाहिजे. अनेकांमध्ये हा गुण नसल्यानं ते सुखी असूनही दुःखीच असतात.
समीर : मी तसा नाहीय. मी कायम सुख वाटत फिरत असतो. तुला माहितीय.
गौरी : हो, 'सपनों का सौदागर' असतो, तसा तू सुखाचा व्यापारी आहेस. पण व्यापारीच आहेस मेल्या. सुख दिलं तरी त्याची किंमत वसूल करतोेसच...
समीर : हो. आजच्या सुखाची किंमत आहे फक्त एक स्मायली... तेवढी दे....
गौरी (हसत) : घे... स्मायल्यांची लाइन लावते... नशीब तेवढंच मागितलंस. नाही तर 'आवर रे' म्हणायची वेळ आणतोस...

---

#12 

एक्स इन्टु झिरो....
------------------

समीर : गौरी, तू माझ्यावर प्रेम करतेस की नाही?
गौरी : नाही रे बाबा, काहीही काय!
समीर : हा हा हा, बरं, ऐक! या प्रेम नावाच्या गमतीशीर गोष्टीवरून किती काय काय सुरू असतं हं...
गौरी : आता काय झालं? परत प्रेमात पडलास का रे बाबा कुणाच्या?
समीर : ऐक तर... माझी एक मैत्रीण होती बरं का... संभाषणाच्या सोयीसाठी आपण तिला 'एक्स' म्हणू...
गौरी (खवचटपणे) : व्हेरी स्मार्ट... द्वयर्थी ना...
समीर : थांब गं जरा... तसं नाही. गणितात कसं आपण 'एक्स' धरतो ना, तसं समज. तर ही 'एक्स' आहे ना, हिच्या प्रेमाविषयीच्या कल्पना अचाट आहेत.
गौरी : म्हणजे?
समीर : म्हणजे असं, की 'एक्स'ला वाटायचं, की तिला तिचा एक मित्र खूप आवडतो. तिचं त्याच्यावर खूप प्रेम आहे. मग त्यालाही तिनं हे सांगितलं. पण एका अटीवर... हे प्रेम अमूर्त असेल.
गौरी : अगं बाई! पण मित्र समूर्त, सगुण, साकार होता ना... की हे ऐकूनच तो 'अमूर्त' झाला?
समीर : हा हा हा! त्याचं काय झालं मला माहिती नाही. पण असं कसं असू शकेल? अमूर्त प्रेम ही काय भानगड आहे?
गौरी : अरे, सरळ साधा अर्थ आहे. जे काही प्रेम करायचं ते लांबूनच करायचं. हात लावायचा नाही.
समीर : हात्तिच्या... मग हे सरळ सांगायचं ना... आणि हात नाही लावायचा तर सरळ राखी बांधून टाकावी...
गौरी : हेच तुला आणि एकूणच तुम्हा पुरुषांना कळत नाही सम्या... अरे, बाईचं प्रेम तुम्ही फक्त या दोनच शेड्समध्ये बघता...
समीर (चावट हसत) : असं काही नाही हं... किमान 'फिफ्टी शेड्स ऑफ ग्रे' ठाऊक आहेत मला...
गौरी : तू एक थोर आहेस. सगळ्यांचं तसं नसतं ना... तर मूळ मुद्दा असा, की तिचं खरंच तिच्या मित्रावर प्रेम असू शकतं आणि ते खरोखर स्पर्शाविनाही असूच शकतं...
समीर : मला या बायकांचे हे फंडेच कळत नाहीत. यांच्या प्रेमाच्या, विशेषतः विवाहोत्तर प्रेमाच्या, त्यातही पस्तिशीनंतरच्या प्रेमाच्या एवढ्या अटी आणि शर्ती असतात ना, की त्यापेक्षा खरंच राखी बांधून घेतलेली परवडते.
गौरी : फारच अभ्यास दिसतोय रे तुझा? अशा काय अटी अन् शर्ती असतात रे! हेच ना, स्पर्श करायचा नाही, अमक्या वेळी बोलायचं नाही, तमक्या ठिकाणी एकत्र दिसायचं नाही वगैरे... अरे, सदैव द्वंद्व चाललेलं असतं आमच्या मनात... प्रेम ही अशी भावना आहे, की मुक्त पाण्यासारखी ती वाट मिळेल तिथं धावत सुटते. मग आपल्या परंपरांचे, रुढींचे, कडक सोवळ्या-ओवळ्याचे, नीती-अनीतीचे बांध घालून त्याला अडवावं लागतं. मनाच्या विरुद्ध अडवावं लागतं.... हे करताना बाईला आनंद होत असतो असं नाही. पण ज्याच्यावर प्रेम जडलंय त्यानं तरी हे समजून घ्यावं एवढीच तिची अपेक्षा असते.
समीर : हं... आज 'एक्स'चं मन मला थोडं फार कळलंय असं वाटतंय...
गौरी : वेडा आहेस झालं... बाईचं मन अथांग महासागरासारखं असतं. असं सहजी कळत नाही...
समीर (हसत) : खरंय... बाई 'एक्स' असेल, तर आम्ही पुरुष मोठ्ठं शून्य आहोत, असं समज... बघ मग समीकरणाचं काय उत्तर येतं ते!

---

#13 


'वाय' धिस कोलावरी डी?
------------------------

समीर : गौरी, काल तुला मी माझ्या 'एक्स' नावाच्या मैत्रिणीची गोष्ट सांगितली ना, आज 'वाय'ची ऐक...
गौरी : काय सगळी इंग्रजी बाराखडी गोळा केलीयस की काय?
समीर (हसत) : अगं नाही. पण स्वभाववैशिष्ट्यं असतात एकेकीची... त्यानुसार सहज ही आद्याक्षरं त्यांना जोडता आली. त्यात विशेष असं काही नाही. तर ही 'वाय'...
गौरी : आधी हे सांग, की तिला 'वाय' का म्हणायचं?
समीर : सांगतो ना, ऐक तरी! ही ना, प्रत्येक गोष्टीत 'का?' असं विचारते. म्हणजे इंग्रजीत 'व्हाय?' त्याचं सुलभीकरण म्हणून मी तिला 'वाय' असं नाव ठेवलंय...
गौरी : हिनं काय केलं आता?
समीर : बघ हं... मैत्रीत किंवा प्रेमात आपण थोडं फार गृहित धरतो किनई एकमेकांना... पण हिला काही ते मान्य नाही. प्रत्येक गोष्टीला तिचा 'का?' हा प्रश्न ठरलेलाच असतो. उदा. आपण तिला म्हटलं, की अमुकतमुक सिनेमाला जाऊ, तर ही म्हणणार, का पण? तोच का? हा का नाही? किंवा असं म्हटलं, की मला अमुक एक सेंट आवडतो. तर हिचं सुरू.. तोच का? 
गौरी : अरे, असतात अशी काही माणसं... त्यांना ना नात्यात सदैव असुरक्षित वाटत असतं. म्हणून त्या सदैव खुंटा हलवून बळकट करत असतात. दर वेळी थेटपणे हे बोलणं किंवा विचारणं शक्य नसतं त्यांना. म्हणून मग हे 'का पण?'चं भूत उभं करतात. तुला अमका सेंट का आवडतो, असं ती विचारते, याचा अर्थ कुणा दुसरीमुळं तुला तो आवडतोय का, असं तिला विचारायचं असतं. तू अमुक एक सिनेमा दुसऱ्या कुणाच्या सांगण्यावरून पाहतोयस का, असा प्रश्न तिला पडतो. म्हणून मग ती 'तोच का पाहायचा?' असं विचारते.
समीर : कमाल आहे. एवढा संशय काय उपयोगाचा? विश्वास पाहिजे ना थोडा...
गौरी : चुकतोयस सम्या, अरे, विश्वास असतोच. हा संशय नाही. पुन्हा सांगते. ही असुरक्षितता आहे नात्यातली. आता एखाद्याला अशी मैत्रीण किंवा असा मित्र मिळाला, तर त्याच्यावर फार जबाबदारी येते त्याला सांभाळून घेण्याची...
समीर : अगं, मग करायचं तरी काय अशा वेळी?
गौरी : अशा वेळी थोडं तिच्या कलानं घ्यायचं. किंवा खरं सांगू का, जे काही करायचं ते तिलाच विचारायचं. किंवा तिलाच करायला सांगायचं.
समीर : काही नाही. मागच्या वेळी पाहिला करून हा प्रयोग... 
गौरी : मग?
समीर : काही नाही. ती म्हणाली, का पण? मला का विचारतोयस? तुला नाही का ठरवता येत... (हसतो...)
गौरी (हसते) : हा हा हा... मग कठीण आहे.
समीर : मग मी आपलं ते गाणं म्हणतो - वाय धिस कोलावरी कोलावरी डी...
गौरी : अच्छा... 'डी' आलं का माझ्यावर... आता माझ्या डी नावाच्या मित्राची गोष्ट सांगते तुला थांब...
----
#14 
मि. 'डी'....
-----------
समीर : गौरी, तू सांगणार होतीस ना, तुझ्या 'डी' नावाच्या मित्राबद्दल... सांग मग आता...
गौरी : अरे हो, तू कसं तुझ्या त्या मैत्रिणीचं नाव 'वाय' ठेवलं होतं, तसं मी आणि माझ्या मैत्रिणी या मित्राला 'डी' म्हणतो.
समीर : ते कशामुळं?
गौरी : अरे, हा अगदी टिपिकल पुरुषी मेंटॅलिटीचा होता. मि. डाउटफायर...! संशयात्मा.... आमच्या एका मैत्रिणीबरोबर याचं जुळलं बरं का! म्हणजे आम्हालाच आपलं असं वाटत होतं. पण यानं संशयानं वागून तिला फार त्रास दिला. मग शेवटी तुटलंच ते...
समीर : कमाल आहे. लग्न झाल्यानंतर नवरा म्हणून एखाद्यानं संशय घेतला, तर समजू शकतो. पण हे आधीच?
गौरी : पुरुषांना काही फरक पडत नाही रे! लग्न झालंय वा न झालंय... यांची वृत्ती तीच राहते. उलट मी तर म्हणते, बरंच झालं आधी समजलं ते. नंतर आमच्या त्या मैत्रिणीला त्रासच झाला असता.
समीर : काय करत होता हा तुमचा हा मि. 'डी'?
गौरी : अरे, काही विचारू नकोस. तिला कुठं जाऊ द्यायचा नाही, की कुणा मित्राशी बोलू द्यायचा नाही. सदैव आपला हा भिंग घेऊन तिच्या मागे...
समीर : हं... हेच एखाद्या मुलीनं केलं असतं तर तू काय म्हणाली असतीस माहितीय? हा आम्हा बायकांचा पझेसिव्हनेस असतो वगैरे...
गौरी : कमाल आहे अरे... असं कशाला म्हणू? असं एखाद्या मुलीनं केलं तरी ते चूकच आहे. आपण जर कुठल्याही रिलेशनशिपमध्ये असू ना, तर आपल्याला हे नीटच कळलं पाहिजे की पझेसिव्हनेस कुठं संपतो आणि संशय कुठं सुरू होतो...! आणि मुळात काय आहे, आपण निर्वात पोकळीत जगत नाही ना... आपल्या अवतीभवती असतातच माणसं... आपला संबंध येणारच आहे कुणा ना कुणाशी तरी...
समीर : अगदी बरोबर. म्हणजेच हे दोघांनीही जपलं पाहिजे ना...
गौरी : सम्या, यात काहीच वाद नाही. दोघांनाही हे नीट जपता आलं पाहिजे. नाही तर नाती तुटून जातील.
समीर : पण हे समजणार कसं? सांभाळायचं कसं?
गौरी : आपला आपल्या वागणुकीवर ताबा पाहिजे आणि जोडीदाराच्या वागण्यावर विश्वास... एवढं जपलं ना, तरी पुष्कळ साध्य होतं...
समीर : हं... नशीब तुझं, मी मि. 'डी' नाहीय...
गौरी (हसत) : आहेस तू सम्या मि. 'डी'... पण मि. डाउटफायर नव्हे; मि. डॅम्बिस!
---

#15
हॉट आणि कूल...

--------------------
गौरी : सम्या, अरे कुठं गायब होतास चार दिवस? वाट पाहत होते किती...
समीर : अगं, मी म्हटलं नव्हतं का राणी, जरा ब्रेक बरा असतो ते... सारखं सारखं भेटणंही खरं नाही...
गौरी : चुप्प बस... मी कितीही रागावले, वैतागले तरी प्रेम आहे रे तुझ्यावर राजा... मग तू नाही भेटलास की कसं चुकल्याचुकल्यासारखं होतं...
समीर : ते ठीक आहे. पण विरहानं प्रेम वाढतंच म्हटलं... किंमत कळते आपल्या माणसाची...
गौरी : मला तरी कुठल्याही नात्याचं ऋतुचक्रासारखंच असतं, असं वाटतं. म्हणजे त्या नात्यात कधी शिशिर असतो, तर कधी वसंत, कधी हेमंत, तर कधी वर्षा...
समीर : एवढ्या उकाड्याचं तुला बरं काव्यात्म काही तरी सुचतं गं?
गौरी : पण ते खोटं आहे का, सांग... नात्यांच्या ऋतुचक्राचा प्रत्यक्ष जगण्याशी मेळ बसला पाहिजे बाबा... नाही तर नात्यात कायमचा उन्हाळा...
समीर : नात्यातली माणसं 'हॉट' असली की नातंही कसं 'हिट अँड हॉट' राहतं...
गौरी : कसल्या कोट्या करतोयस... उगाचच...
समीर : आम्हाला नाही बुवा सुचत तुझ्यासारखं काव्यात्म वगैरे... मी आपला अगदीच गद्य आणि सरळ माणूस आहे...
गौरी : पण 'कूल' आहेस... म्हणूनच मला आवडतोस...
समीर (हसत) : अगं, तू 'हॉट' असशील तर मी 'कूल' असायलाच पाहिजे... नाही तर दोघेही भाजून मरायचो...
गौरी : हा हा हा, यावरून नुकताच मला व्हॉट्सअॅपवरून आलेला एक अतिच पांचट, कोमट जोक आठवला...
समीर : हा हा हा... माहितीय. हसून हसून मेलो... कठीण आहे. कोण असले जोक तयार करतं कुणास ठाऊक!
गौरी : तुझ्यासारखीच कोटीबाज माणसं... तुम्हाला काय उद्योग आहे दुसरा?
समीर : हसायला मजा येते ना... मग नावं कशाला ठेवतेस?
गौरी : ते जाऊ दे... नात्याचं ऋतुचक्र शिरलं का काही डोक्यात?
समीर : एवढा काही मी 'हा' नाहीय न कळायला... कळलं की... माझी तर इच्छा आहे, आपलं नातं कायम वसंताप्रमाणं फुलत राहावं...
गौरी : नुसती इच्छा व्यक्त करून काही होत नाही सम्या... तसं वागता आलं पाहिजे... मला तरी सध्या उकडतंय...
समीर (हसत) : मग मी तुझा 'एसी' आहे, असं समज...​
गौरी : म्हणजे?
समीर : ऑल्वेज कूल...!
---

#16

ये जवळी घे जवळी...
------------------------

समीर : गौरी, माणसाच्या जीवनातला सर्वोच्च आनंद कोणता?
गौरी : काय झालंय स्वारीला? खूश एकदम?
समीर : सांग तरी... शांग... शांग... शोना, शोना... शांग...
गौरी : अरे हो हो... सुख-दुःखाच्या पलीकडं गेलेली भावविरहित अवस्था?
समीर : किती अवघड बोलतेस गं? माझ्या लेखी अशी अवस्था फक्त आपण वर गेल्यावरच येऊ शकेल...
गौरी : आता तू सर्वोच्च वगैरे म्हटलास म्हणून मी तसं सांगितलं...
समीर : अगं राणी, तुला माहितीय ना, मी एक साधा-सरळ माणूस आहे. माझ्या सगळ्या भावभावना या अगदीच नॉर्मल वगैरे आहेत. तुझ्यासारखं असं तटस्थपणे किंवा फिलॉसॉफिकली मला नाही बघता येत स्वतःकडे...
गौरी : बरं, बरं... मान्य आहे. तुझ्या लेखी तो सर्वोच्च आनंद तरी सांग कोणता ते...
समीर : आपल्याला जे हवं ते करता येणं आणि तेही कोणताही लपवाछपवी न करता... हा माझ्या मते सर्वोच्च आनंद आहे.
गौरी : म्हणजे काय? उदाहरणासकट सांग...
समीर : म्हणजे बघ हं... मला समजा वाटलं, की आज अमुक एका माणसाची भेट व्हावी आणि ती झाली... आणि हे मला सगळ्यांना सांगताही आलं तर तो खरा आनंद... अर्थात हे एक उदाहरण झालं...
गौरी : मग सांग की...
समीर : तोच तर प्रॉब्लेम आहे ना... नात्यांचं ऋतुचक्र वगैरे... काही नावं घेतली तर आपल्या नात्यात एकदम उन्हाळा सुरू होईल हे माहितीय मला... हा हा हा!
गौरी (वैतागून) : सम्या, ताकाला जाऊन भांडं लपवू नकोस... बोल, कोण भेटलं होतं? कोण होती?
समीर : हर, हर... आली हरदासाची कथा मूळपदावर... अगं बाई, तेच तर सांगतोय ना... हा आनंद कसा शेअर करू? गैरसमजांचा ऋतू सुरू व्हायचा... आणि मुळात तो आनंद तरी खरा का?
गौरी : मग तुझ्या आणि माझ्या नात्याला अर्थ काय? तू मला सगळं सांगितलंच पाहिजेस...
समीर : मला तर काहीच समजत नाही. एकच कळतं, सर्वोच्च आनंदाचा क्षण हा सर्वोच्च दुःखाचाही क्षण असू शकतो... कारण तो क्षण परत कधीच मिळत नाही...
गौरी : तू नक्की कशाबद्दल बोलतोयस मला कळत नाहीय. पण एक नक्की... कुठलाही आनंद अपराधी भावनेनं किंवा चोरटेपणानं गोष्टी करून मिळत नसतो...
समीर : एक्झॅक्टली... मला हेच म्हणायचं होतं... मला हा आनंद फक्त तुझ्यासोबतच मिळतो गौरी....
​गौरी (हसत) : नव्हे, तो माझ्यासोबतच मिळेल... मी बरी तुला अशी जाऊ देईन कुठं?
समीर : ये जवळी घे जवळी... प्रिय सखये....
---

#17 


तू हापूस, मी पायरी
---------------------
समीर : गौरे, कुठं गेली होतीस एवढं दिवस? करमत नव्हतं मला...
गौरी : कामं असतात बाबा... मी काही रिकामी नाही तुझ्यासारखी लेख लिहीत बसायला... खूप बिझी गेला बघ गेला आठवडा... ऑफिसात मरणाची कामं होती...
समीर : लेख लिहिणं हे रिकामपणाचं काम असं का वाटतं तुला? माझी प्रतिभा पण शिणून जाते लेख लिहिताना... कित्येकदा आठवडा-आठवडाभर काही सुचत नाही.
गौरी : बरं असतं रे ब्रेक घेणं... उगाच पाडायचे म्हणून लेख पाडत जाऊ नकोस. तसंही तू उत्स्फूर्तपणे सुचल्याशिवाय काही लिहीत नाहीस हे बरंय. नाही तर आमचे काही मित्र फेसबुकवर रोज रतीब घालत असतात.
समीर : गौरी, ते लेख मरू दे. आंब्याचा सीझन आलाय. मला आमरस खायचाय...
गौरी : तुला कशाचे डोहाळे लागतील काही सांगता येत नाही.
समीर : आता आंब्याच्या सीझनमध्ये आंबा नाही खायचा तर काय चिंचा खायच्या?
गौरी (लाजते) : चिंचा...? इश्श!
समीर : फालतूपणा करू नकोस गौरे... डोहाळ्यांचे डोहाळे लागले की काय तुला?
गौरी : सम्या, टोपभर आंबे आणून देते, पण डोहाळ्यांचं नावही काढू नकोस...
समीर : देच आणून. आणि तोही हापूस... आणि तोही देवगडचा... बाकी आलतू-फालतू काही खात नाही मी...
गौरी : आहाहाहा, असं बोलतोयस की जन्मापासून दुसरा आंबा कधी खाल्ला नाही.
समीर : नाही, तसं नाही. माझी 'पायरी' नीटच ओळखून आहे गं मी... तू हापूस अन् मी पायरी... मान्यच आहे! पण कधी कधी माज करावा माणसानं...
गौरी : करावा की; पण झेपेल एवढाच करावा. सोसत नसता डझनभर आंबे खायचे, वर रस ओरपायचा आणि नंतर होते पळापळ मग...
समीर : अहो गौरी म्याडम, माझा मी समर्थ आहे सगळं सोसायला... मरू, पण हापूस खाऊनच मरू...
गौरी : गप रे, काहीही बोलतोस... तुझ्या जिभेला काही हाड?
समीर : नाही, सध्या तरी हापूसची कोय आहे. तुला हवीय का?
गौरी : म्हणजे काय... हवीच आहे...
समीर (हसत) : तुला काढून घ्यावी लागेल माझ्या तोंडातून... ये...
---

#18

भांडण...
-----------
समीर : तुला काही कळत नाही... तू बोलू नकोस माझ्याशी... मला तुझा राग आलाय...
गौरी : तुलाच कळत नाही काही... स्वतःचं सगळं बरोबर असं तुला वाटत असतं... पण तू चुकलायस... आणि चुकलायस तर मान्य कर...
समीर : अरे वा रे वा... तूच ठरव सगळं... नियम तुझेच, न्यायाधीश तूच... मला हे मुळातच मान्य नाही.
गौरी : मी काय चुकीचं बोलले होते रे... तू वागलास ते अत्यंत चुकीचं होतं. तुला ना सम्या, खरंच कळत नाही. तुलाच काय, तुम्हा पुरुषांनाच अनेकदा खूप काही कळत नाही. तुम्हाला वाटतं, आम्ही फार शहाणे. आपल्याला फार कळतं. पण बायकांपुढं बोलताना तुमची ही अक्कल का गहाण पडते?
समीर : मला जे वाटलं ते मी बोललो. आणि काही चुकीचं बोललो आहे असं वाटत नाही.
गौरी : तेच तर रे माझ्या भोळ्या सांबा... तुला कसं कळत नाही, की आपण फार सरळ असतो. पण जग तसं नसतं. लगेच लोक गॉसिपिंग सुरू करतात. आणि तुझ्याविषयी कुणी वेडंवाकडं बोललेलं मला खपणार नाही.
समीर : मला ज्यांच्याबद्दल विश्वास वाटतो त्यांच्याशीच मी बोलणार ना... कुणाशीही बोलायला जात नाही गं...
गौरी : पण समजा, नाही बोललास, गप्प बसलास तर काही झिजणार आहेस का? तुझ्या पोटात ना काही राहत नाही आणि मला याचीच काळजी वाटते. जरा डिप्लोमॅटिक वागायला शीक की...
समीर : असं मोजूनमापून, बेतशुद्ध मला वागता येईल गौरी; पण माझ्यातला 'सम्या' मरून जाईल... माझ्यातला 'मी' राहणार नाही...
गौरी : उगाच इमोशनल डायलॉग मारू नकोस. तुला बदलावंच लागेल. तुझ्या या मनमोकळ्या स्वभावामुळं मी तुझ्या प्रेमात पडले... पण याचा अर्थ मी सदैव तुझी भलावण करीत राहावी असा नाही. तुझ्या स्वभावाचे तुला फटके बसतात आणि याचं तुझ्यापेक्षा मला जास्त वाईट वाटतं रे राजा...
समीर : स्वतःतच रमणारा मी जीव आहे गौरी... कशाला माझ्या प्रेमात पडलीस?
गौरी : ते माझ्याही हातात नव्हतं रे... आणि आता पडले आहे तर असू दे.... तुझं सगळं मलाच पाहावं लागणार आहे. तुला स्वभाव बदल बाबा पण...
समीर : असा स्वभाव बदलता आला असता तर काय पाहिजे होतं गौरी! माझ्या गुण-दोषांसकट स्वीकार मला....
गौरी (हसत) : एवढा गोड का आहेस तू गाढव मुला! तुझ्याशी भांडता पण येत नाही रे मग मला.. चिडका... वेडू...
समीर (हसत) : खरं सांगू का, आमच्यासारख्या पॅम्पर्ड मुलांना नुसती बायको किंवा प्रेयसी नको असते... अशी वेळप्रसंगी आम्हाला दटावणारी आमची आई, बहीण, मैत्रीणही तुमच्यात हवी असते... तू तशी आहेस... म्हणूनच आवडतेस...
गौरी (गळ्यात हात टाकत) : अब रुलाएगा क्या, मेरे शोना....
---

#19


सूर निरागस हो...
------------------

गौरी : सम्या, सम्या... अरे, कसला खुललाय तुझा चेहरा... आणि सिनेमा बघतानाही किती एक्साइट झाला होतास... टाळ्या काय पिटत होतास... हसत होतास, ओरडत होतास... किती तरी दिवसांनी तुला असं बघितलं...
समीर : गौरी, खरं आहे. असा सिनेमा बघताना लहान होऊनच बघायला पाहिजे. मला दर वेळी आपण आता मोठे आहोत, ही झूल वागवून वावरायला आवडत नाही. थिएटरचा अंधार ही किती छान गोष्ट आहे! ती तुम्हाला हवं ते होण्याची संधी देते. आज त्या अंधारानं मला पुन्हा तो लहान सम्या करून टाकला. 'चांदोबा'मधल्या गोष्टी वाचणारा... त्यातल्या राक्षसाला भिणारा... जादूच्या छडीचं स्वप्न पाहणारा...
गौरी : खरंय यार सम्या. आपण मोठे होत जातो, तसतसे कोडगे होत जातो, निबर होऊन जातो... जून होतो. तू कविहृदयाचा आहेस, कविमनाचा आहेस.... 'वृद्धत्वी निज शैशवाचा बाणा जपणे' हा कवीचा धर्मच आहे.
समीर : ए, मी काय म्हातारा झालोय का? तरुण आहे आणि... (हसतो) तुला ते चांगलंच माहिती आहे... हा हा हा... 
गौरी : चूप रे! शब्दशः घेऊ नकोस. पण तू आजूबाजूला पाहा ना. पंचविशी-तिशीतले लोकही सगळ्या जगाची चिंता आपल्याच डोक्यावर असल्यासारखे गंभीरपणे वावरत असतात.
समीर : खरंय. किंबहुना माणूस हसायचं, नाचायचं, बागडायचं विसरला की म्हातारा होतोच. मग त्याचं खरं, शारीरिक वय काही का असेना...
गौरी : तू मात्र तसा नाहीस. एवढा घोडा झालायस तरी अगदी लहान मुलांसारखाच वागतोस. खरं तर तू मनानं अजून 'बाल' गटातच आहेस, सम्या...
समीर : पण मला आवडतं. मी तुला मागं नव्हतं का म्हटलं... आम्हा पॅम्पर्ड मुलांना लाड करवून घ्यायला आवडतात. 
गौरी : पण सिनेमा बघताना आज तू जो काही खूश दिसत होतास ना, ते दृश्य माझ्या कायमचं लक्षात राहणार आहे. असाच आनंदी राहा सम्या. आणि तुझ्यातलं हे लहान मूल आहे ना, ते कायम जप. 
समीर : गौरी, हे तुलाही लागू आहे. तू माझ्यापेक्षा किती तरी जास्त हुशार, समजूतदार वगैरे आहेस. तू पण मला तश्शीच हवीयस.
गौरी : हे निरागस असणं किती छान आहे. आपण कितीही मोठे झालो, तरी असंच निरागस राहायला हवं. समोरच्याला कित्येकदा आपल्यातलं हे निरागस मूल ओळखता येत नाही आणि मग गैरसमज होतात. खरं तर सगळ्याच नात्यांत असा निरागसपणा आला तर किती छान!
समीर : गौरी, सूर दे... मी थोडा घसा मोकळा करतो... सूर निरागस हो.....

---

#20


नसतोस तू जेव्हा...
 ------------------------

गौरी : का हा छळवाद मांडला आहेस सम्या? डोळ्यांसमोर नसलास की त्रास होतो... तुझ्या वागणुकीतून तुला माझ्याविषयी काही वाटत असेल याचा काही पुरावा मिळत नाही. पण मी इकडं तुझ्यात पूर्ण अडकलेय...
समीर : अगं, आज अचानक अशी इमोशनल का झालीस गौरे?
गौरी : कळत नाही का ते... डोळे झरताहेत सकाळपासून...
समीर (जवळ घेत) : तू जवळ ये अशी... माझ्या कुशीत... मी कुठंही जात नाहीय... इथंच आहे. तुझ्याजवळ!
गौरी : माझी एक जवळची मैत्रीण आहे. ती असंच वेड्यासारखं प्रेम करीत होती तिच्या मित्रावर... तो एके दिवशी अचानक गेलाच अरे अपघातात... तेव्हापासून ती अशी काही कोसळली, की परत सावरलीच नाही.
समीर : काय सांगतेस? कोण मैत्रीण? मला नाही का माहिती ती?
गौरी : गप्प बस... ती कोण हे महत्त्वाचं नाही. आणि नाहीय तुला ती माहिती... मुद्दा तिच्या असीम दुःखाचा आहे. काय करू शकतो आपण सांग ना...
समीर : खरं आहे. माणसानं आपल्या माणसाला जपावं हे खरंच. पण प्रत्येकानं स्वतःलाही आपलंच समजून जपावं. आपण आपले असतो त्याहीपेक्षा जास्त कदाचित दुसऱ्या कुणाचे तरी असतो. आपल्याला आपली 'ती' व्हॅल्यू माहिती नसते किंवा कळतच नाही अनेकदा...
गौरी : तूही अनेकदा असाच वागतोस. इग्नोअरंट... कधी कधी वाटतं, की का या माणसावर भाळले मी...?
समीर : गौरे, चुकत असेनही मी पुष्कळदा वागायला... पण प्रेम जेन्युइन आहे गं... तुला का असं वाटतं?
गौरी : माहिती नाही. सदैव गमावण्याची भीती वाटते. प्रेम ही भावना कितीही म्हटलं, तरी फार वैयक्तिक आणि जिवाजवळची असते रे. नाजूक जागेचं दुखणं ते... मनही फार हळवं असतं त्याबाबतीत... एवढंसं काही झालं तरी लगेच भळभळायला लागतं...
समीर : हे सगळं होतं याचं कारण तुझं प्रेम हेच आहे. पण आम्हा पुरुषांची प्रेम व्यक्त करण्याची पद्धत थोडी वेगळी असू शकते ना...
गौरी : माहिती आहे सम्या... तुम्हाला कधी अंदाजही येणार नाही आम्ही किती समजावून घेऊ शकतो एखाद्याला ते... पण आमची मात्र ती अपेक्षा पूर्ण होत नाही. मग असं निराश होऊन रडायला येतं...
समीर : मी काय बोलू मला कळत नाही. एकच सांगतो, यापुढं तुला पुन्हा कधीही रडू देणार नाही.
गौरी : एवढं म्हणालास हे काय कमी आहे! आता या जोरावर अनेक दुःखं पचवायला मी सज्ज होऊ शकते... लव्ह यू...
समीर (हसत) : आता पुढची कृती बोलण्याची नाही; करण्याची आहे!

----