7 Oct 2017

कासव - रिव्ह्यू

मना, तुझे मनोगत...
-----------------------


माणसाचं मन ही एक अजब गोष्ट आहे. या मनाचा थांग आपला आपल्यालाच कैकदा लागत नाही, तिथं तो इतरांना लागावा ही अपेक्षा करणं व्यर्थच. मग हे मन जेव्हा काही कारणानं भरकटतं किंवा इतरांच्या लेखी वेड्यासारखं वागू लागतं, तेव्हा त्याला समजून कोण घेणार? आपल्यालाच या वेड्या मनाला आवरावं लागतं, सावरावं लागतं.
सुमित्रा भावे-सुनील सुकथनकर यांचा 'कासव' हा नवा चित्रपट पाहताना आपल्याला सारखा याचा प्रत्यय येत राहतो. काही कारणांनी आपलं मन अनेकदा निराशेच्या खोल गर्तेत जातं. काही म्हणता काही करावंसं वाटत नाही. मन आजारी आहे हे इतरांना कळत नाही. ही अस्वस्थता मग वाढतच जाते आणि मग जीव देण्याइतकं टोकाचं काही तरी करावंसं वाटू लागतं. अशा वेळी ज्यांच्या आधाराची सर्वाधिक गरज असते, तेच लोक पाठ फिरवतात. सगळं जगणं विस्कटून जातं. दोरी तुटलेल्या पतंगासारखं भिरभिरणं नशिबात येतं. या नाजूक अवस्थेवर इलाजही तसाच नाजूकपणे करावा लागतो. हलक्या, रेशमी हातांनी हा गुंता सोडवावा लागतो. अशा वेळी शांतपणे सगळी परिस्थिती हाताळावी लागते. समुद्रात राहणारं कासव मग इथं प्रतीकरूपानं समोर येतं. परिस्थिती विपरीत असेल तेव्हा हे कासव स्वतःला आक्रसून घेतं. आपल्याच कोशात जातं. माणसालाही असंच स्वतःला वेळ देण्याची गरज भासते.
या कथेतील मानवला (आलोक राजवाडे) अशीच स्वतःला वेळ द्यायची गरज असते. त्याच्या या नाजूक स्थितीला समजून घेणारी जानकी (इरावती हर्षे) त्याला योगायोगानं भेटते. ती स्वतः अशा मनोवस्थेतून गेलेली असते. त्यामुळे मानवची ओळखही नसताना ती त्याला आपल्यासोबत घेऊन येते. कोकणातील गावात दत्ताभाऊ (डॉ. मोहन आगाशे) यांच्यासोबत कासव संवर्धन केंद्रात ती काम करत असते. या शांत गावात, समुद्राच्या सान्निध्यात मानव स्वतःला हळूहळू कसा सापडत जातो, याची ही गोष्ट आहे. जानकीच्या सोबत असलेला ड्रायव्हर यदू (किशोर कदम) आणि त्या गावातील एसटी स्टँडवर काम करणारा पोऱ्या अशी आणखी दोन महत्त्वाची पात्रं कथेत येतात. मानवचा भूतकाळ कळण्यासाठी त्याच्या सावत्र आईचं (देविका दफ्तरदार) पात्रही येऊन जातं. कोकणातलं गाव असल्यानं दशावतारी नाटक मंडळी आणि त्यातला अश्वत्थाम्याचा सूचक संदर्भही येतो.
बहुतेक माणसांच्या आयुष्यात येणारं अटळ नैराश्य हा सिनेमाचा विषय असल्यामुळं त्याला संवेदनशील हाताळणीची गरज होती. सुमित्रा भावे-सुनील सुकथनकर यांचा आता अशा प्रकारच्या चित्रपटांत हातखंडा झाला आहे. सातत्यानं अशा प्रकारच्या गंभीर चित्रपटांची निर्मिती करणं ही सोपी गोष्ट नाही. हा सिनेमाही त्यांनी अशाच संवेदनशीलतेनं हाताळला आहे. या सिनेमाची लय संथ आहे. अत्यंत सावकाश, वेळ देऊन तो आपल्याला स्वतःमध्ये मुरवावा लागतो. माणसाचं अस्थिर, बेचैन मन आणि ते दुरुस्त होण्यासाठी करायचे उपाय यांची अत्यंत तरल अशी मांडणी या सिनेमात येते. यात मानवला भेटलेली जानकी स्वतः तशी संवेदनशील आहे. ती मानवला समजून घेऊ शकते. त्याला सावरण्यासाठी वेळ द्यावा लागेल, हे तिला समजतं. ही कलाकृती पाहणाऱ्या प्रेक्षकांकडूनही तशाच संवेदनशीलतेची अपेक्षा आहे.
सिनेमा मुख्यत्वे घडतो तो मानव आणि जानकी यांच्या संदर्भात. त्या दोघांचे मनोव्यापार तपशिलानं आले आहेत. मानवचं अत्यंत अस्थिर असणं आणि अशा स्थितीतून गेलेल्या जानकीचं त्या अनुभवातून आलेलं शहाणपण आणि शांतपण असा विरोधाभास सातत्यानं समोर येत राहतो. या मनोव्यापाराला ऑलिव्ह रिडले कासवांच्या अनोख्या जीवनक्रमाची जोड येते. अत्यंत शांतपणे, सावकाश हा चित्रपट आपल्याला नैराश्याची हळवी कथा सांगतो आणि मनाच्या आजारावरचे उपायही सांगतो.
आलोक राजवाडे आणि इरावती हर्षे या दोघांनीही अप्रतिम काम केलं आहे. किशोर कदम नेहमीच सुंदर काम करतात. या सिनेमातही त्यांनी यदूची भूमिका अशीच जीव ओतून केली आहे. चित्रपटात शांत क्षण अनेक आहेत. धनंजय कुलकर्णी यांचा कॅमेरा आणि संकेत कानेटकर यांच्या संगीताने या जागा सुरेखरीत्या भरून काढल्या आहेत.
सध्या आपण अनावश्यक गोंगाटात जगत आहोत. अशा वेळी बधिर झालेल्या आपल्या शरीराला आपल्या मनाचं काहीच ऐकू येत नाही. मनाचं ऐकण्याची सध्या फार गरज आहे. त्याला बरं नसेल तर त्याच्याकडं बघण्याची, त्याला गोंजारण्याची आवश्यकता आहे. आपण 'ससा' झालो आहोत; आता कासव व्हायला हवं, असं हा सिनेमा सांगतो... खरंय, 'कासव' झालो तरच जगण्याची ही शर्यत जिंकू शकू...!
----
दर्जा : चार स्टार
----

22 Sep 2017

न्यूटन रिव्ह्यू

'मत' में है विश्वास...
-----------------


SPOILER AHEAD
---------------------

न्यूटन या शीर्षकाचा हिंदी सिनेमा येतो आहे, म्हटल्यावर आपल्या डोळ्यांसमोर ज्या काही कल्पना येतात, त्यांना छेद देणारा असा हा सिनेमा आहे, हे आधी सांगितलं पाहिजे. आपल्याला एकच न्यूटन माहिती... अॅपलवाला... या सिनेमाचा नायक मात्र सरकारी नोकरी करणारा साधा माणूस आहे. भौतिकशास्त्रात एम. एस्सी. केलेला आहे, एवढाच काय तो त्याचा आणि न्यूटनचा संबंध. त्याचं नाव खरं तर नूतनकुमार असं आहे. पण शाळेत या नावावरून मुलं चिडवायची म्हणून त्यानं दहावीच्या फॉर्मवर स्वतःचं नाव 'न्यूटन' असं लिहून, बदलून टाकलं. छत्तीसगडमध्ये राहणाऱ्या  या न्यूटनची (राजकुमार राव) स्वतःची म्हणून काही तत्त्वं आहेत. त्याचे पारंपरिक वळणाचे आई-वडील एक सोळा वर्षांची मुलगी त्याला दाखवायला नेतात, तेव्हा ती अल्पवयीन आहे म्हणून तो नकार देऊन निघून येतो. कामात तो अतिशय शिस्तीचा आहे, वेळ पाळणारा आहे. अशा या न्यूटनवर सरकारी कर्मचारी म्हणून निवडणुकीची ड्यूटी करण्याची वेळ येते. तसा तो राखीव कर्मचाऱ्यांमध्ये असतो, पण छत्तीसगडमधील एका अतिशय दुर्गम व माओवाद्यांचा प्रभाव असलेल्या भागात एका निवडणूक केंद्रावर जाण्याची वेळ त्याच्यावर येते. त्याच्याबरोबर दोन कर्मचारी सहकारी म्हणून येतात आणि एक स्थानिक तरुणी ब्लॉक ऑफिसर म्हणून यायची असते. निवडणूक केंद्र असलेलं ठिकाण इतकं दुर्गम असतं, की त्यांना हेलिकॉप्टरमधून त्या ठिकाणी नेलं जातं. दोघा सहकाऱ्यांपैकी एक जण लोकनाथ (रघुवीर यादव) म्हणून असतात, ते निवृत्तीला आलेले असतात आणि केवळ नाइलाज म्हणून या कामावर आलेले असतात. दुसरा असतो, तो केवळ हेलिकॉप्टरमधे बसायला मिळावं म्हणून आलेला असतो. या मतदान केंद्रावर केवळ ७६ आदिवासींचं मतदान असतं. त्या केंद्रावर जाण्याआधी रात्री या तिघांना निमलष्करी दलाच्या कॅम्पवर नेलं जातं. तिथं त्यांची गाठ तिथल्या आत्मासिंह या अधिकाऱ्याशी (पंकज त्रिपाठी) पडते. हा अधिकारी या परिसरात चांगलाच मुरलेला असतो. त्याला न्यूटन आणि त्याच्या सहकाऱ्यांनी हे काम भराभर संपवून निघून जावं, असं वाटत असतं. सुरुवातीला तर तो कॅम्पमधूनच त्यांना परत पाठवण्याचा प्रयत्न करतो; पण न्यूटनच्या खमकेपणापुढं त्याचं काही चालत नाही आणि अखेर या सर्वांना आठ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या निवडणूक केंद्रापर्यंत चालत जावं लागतं. तिथं गेल्यावर या सर्वांना कोणत्या परिस्थितीला तोंड द्यावं लागतं, आदिवासी मतदान करायला येतात की नाही, लष्करी अधिकारी नक्की काय करतो, राज्याचे पोलिस महानिरीक्षक आंतरराष्ट्रीय पत्रकार महिलेला घेऊन तिथं भेट द्यायला येतात तेव्हा काय होतं हे सगळं पडद्यावरच पाहायला हवं.
अमित मसूरकर या दिग्दर्शकाचा हा दुसराच सिनेमा. मात्र, या दिग्दर्शकानं एवढं अप्रतिम काम या सिनेमात केलंय, की 'हॅट्स ऑफ' असं म्हणावंसं वाटतं. (या सिनेमाची भारताची अधिकृत ऑस्कर एंट्री म्हणून कालच निवड झाली, त्यावरून सिनेमाची एकूण गुणवत्ताही सिद्ध झाली. एरवी प्रायोगिकच वाटेल, अशा या सिनेमाला मुख्य प्रवाहात मिळालेलं स्थान आणि मिळणारा प्रतिसाद आशादायी आहे.)
भारतातील लोकसभा निवडणूक आणि त्यानिमित्त वापरली जाणारी जगड्व्याळ यंत्रणा हा आपल्याच नव्हे, तर साऱ्या जगाच्या कौतुकाचा विषय आहे. देशाच्या अगदी दूरवरच्या, दऱ्याखोऱ्यांतल्या, जंगलातल्या दुर्गम केंद्रांमध्ये निवडणूक कर्मचारी जातात आणि मतदान पार पाडतात, हा देशवासीयांसाठी आणि माध्यमांसाठी कायमच कौतुकाचा विषय राहिलेला आहे. दर निवडणुकीच्या वेळी याच्या बातम्याही येतात. छत्तीसगडमधील माओवादी/नक्षलग्रस्त भागांत तर खरोखर स्थानिक विरोध डावलून अशी निवडणूक घेणं किती अवघड आहे, याची कल्पना सर्वांनाच आहे. याच विषयावर हा संपूर्ण सिनेमा केंद्रित आहे. असा विषय निवडल्याबद्दल आणि त्याचा उत्तम अंमल केल्याबद्दल दिग्दर्शकाचं अभिनंदन केलं पाहिजे.
या सिनेमाची सुरुवात होते ती छत्तीसगडमधल्या एक स्थानिक नेत्याच्या प्रचाराने. नंतर हा नेता जंगल भागातून जात असताना नक्षलवादी त्याची गाडी अडवतात आणि सरळ गोळ्या घालून त्याला ठार मारतात. या प्रसंगातून सिनेमाचा एकूण टोन सेट होतो. त्यानंतर आपल्या नायकाचं घर दिसतं. त्याचे मध्यमवर्गीय आई-वडील दिसतात, त्याचा मुलगी पाहण्याचा व तिथून परततानाचा बसमधला प्रसंग आणि त्यातून त्याचं व्यक्तिमत्त्व समोर येतं. त्यानंतर फार वेळ न घालवता सिनेमा थेट मुख्य कथाविषयाकडं येतो. छोट्या छोट्या प्रसंगमालिकेतून दिग्दर्शक आपल्याला मुख्य घटनाक्रमाकडं कसा घेऊन जातो आणि त्या दृष्टीनं प्रसंगांची केलेली रचना पाहण्यासारखी आहे. अगदी एखाद-दुसऱ्या दृश्यामधून संबंधित घटनेतील पात्राचं व्यक्तिमत्त्व प्रस्थापित करण्याचं त्याचं कौशल्य दाद देण्यासारखं आहे. पंकज त्रिपाठीनं रंगवलेला आत्मासिंह स्वभावानं नक्की कसा आहे, हे त्याच्या पहिल्याच अंड्याच्या प्रसंगातून आपल्या लक्षात येतं. तीच गोष्ट रघुवीर यादव यांनी साकारलेल्या लोकनाथची आणि अंजली पाटीलनं उभ्या केलेल्या मलकोची. अंजली पाटीलची मलको ही स्थानिक तरुणी तर खरोखर तिथलीच असावी, असं वाटावं एवढ्या ऑथेंटिसिटीनं तिनं ती रंगविली आहे. कथानक एकदा जंगलात शिरल्यानंतर बदललेल्या गडद रंगाचं अस्तित्व अंगावर येतं; तसंच मोडकळीस आलेल्या शाळेच्या खोलीचं नेपथ्यही जमून आलेलं आहे. याशिवाय प्रत्येक संघर्षाच्या प्रसंगी न्यूटनचं कमालीचं निग्रही राहणं आणि इतरांचे त्यानुरूप बदलत गेलेले प्रतिसाद हा सर्व प्रकार सिनेमाची उंची वाढवायला मदत करतो.
यातून न्यूटनचं काहीसं विक्षिप्त, पण अंतर्यामी कणखर व सच्चं व्यक्तिमत्त्व दिग्दर्शक आपल्यासमोर उभं करतो. त्यातून हळूहळू जाणवत जातं, की हा न्यूटन म्हणजे अशा अनेक लाखो भारतीयांचाच प्रतिनिधी आहे. कायद्याचं पालन करून आपलं कर्तव्य बजावण्यातील त्याची असोशी कित्येक जणांच्या अंगात असते. देशाच्या कानाकोपऱ्यात असे कित्येक 'न्यूटन' शांतपणे आपलं काम करत असतात. त्यांच्यामुळं ही सगळी व्यवस्था नीट सुरू असते. अशा सर्व लोकांना हा सिनेमा म्हणजे आपलीच कहाणी वाटेल. निवडणूक केंद्रावर जाण्यासाठी न्यूटन मोबाइलमधला गजर लावून पहाटे उठतो, तिथपासून शेवटी मतदान तीन वाजता संपायला दोन मिनिटं असतात, तर तेवढा वेळ झाल्यावरच पेपरवर सही करण्यापर्यंत न्यूटनची कर्तव्यदक्षता दिग्दर्शकानं अनेक प्रसंगांत टिपली आहे. आपण एका निवडणूक केंद्राचे केंद्राधिकारी आहोत; म्हणजेच थोडक्यात आत्ता आपण सरकार आहोत, या जबाबदारीच्या भावनेतून न्यूटन एक क्षणही विचलित होत नाही. त्यामुळंच तो कित्येकदा जीव धोक्यात घालतो, त्या लष्करी अधिकाऱ्याशीही कैकदा पंगा घेतो. सोबत असलेल्या त्या तरुणीचीही त्याला भाषा समजण्यासाठी मदत होते. तिला सुरक्षितपणे घरी जाता यावं यासाठी तो धडपडतो. अशा अनेक बारीकसारीक गोष्टींमधून न्यूटनची कर्तव्यनिष्ठता दिग्दर्शक लखलखीतपणे आपल्यासमोर आणतो. आपणही आपल्या आयुष्यात अशा अनेक छोट्या-मोठ्या गोष्टींतून आपली कामाप्रती किंवा देशाप्रती असलेली निष्ठा व्यक्त करत असतो. त्यामुळंच 'न्यूटन'चं ते वागणं आपल्याला अगदी आपलंसं वाटतं.
​ राजकुमार राव यानं रंगवलेला 'न्यूटन' पाहण्यासारखा आहे. हा अभिनेता दिवसेंदिवस फॉर्मात येत चालला आहे. या वर्षातला हा त्याचा तिसरा जबरदस्त चित्रपट. तिन्हीतली कामे वेगवेगळी आणि उत्कृष्ट! साधासरळ चेहरा ठेवून सर्व प्रकारचे भाव व्यक्त करण्याची त्याची खासियत जबरदस्त आहे. तीच गोष्ट पंकज त्रिपाठीची. हा अभिनेताही सध्या जोरदार फॉर्ममध्ये आहे. यात त्याला नेहमीपेक्षा वेगळा, लष्करी अधिकाऱ्याचा रोल मिळाला आहे. तो त्यानं जोरदार केला आहे. रघुवीर यादव, अंजली पाटील यांची साथ मोलाची... मोजक्या प्रसंगांत संजय मिश्रासारखा कलावंत छाप पाडून जातो.
थोडक्यात, 'न्यूटन'सारखे सिनेमे आपल्याला स्वतःवरचा विश्वास आणखी भक्कम करण्यास मदत करतात. त्यामुळं ते पाहायला पर्याय नाही.
---
दर्जा - साडेचार स्टार
---

4 Sep 2017

धोनी - मटा लेख

माहीला पर्याय नाही...
--------------------



महेंद्रसिंह धोनी म्हणजे एक अफाट व्यक्तिमत्त्व आहे. डोक्यावर बर्फाची लादी ठेवून वावरणारा हा माणूस म्हणजे कमाल आहे. अशी वृत्ती स्वतःवर कमालीचा विश्वास असल्याशिवाय अंगी येत नाही आणि स्वतःवर विश्वास असण्यासाठी भरपूर मेहनत करावी लागते. धोनीकडं दोन्ही गोष्टी आहेत. त्यामुळंच तो फार न बोलता, जे काही बोलायचंय ते बॅटद्वारे आणि यष्टींमागे उभं राहून बोलून दाखवतो. 
सध्या धोनी ३६ वर्षांचा आहे. म्हणजे क्रिकेटपटूंच्या दृष्टीनं करिअरच्या उताराचा काळ. क्रिकेटची पुढची विश्वचषक स्पर्धा २०१९ मध्ये इंग्लंडमध्ये होणार आहे. तेव्हा धोनी ३८ वर्षांचा असेल. त्यामुळंच तो विश्वचषकाच्या संघात असेल का, असावा की नसावा अशा काही चर्चा क्रिकेटप्रेमींमध्ये आणि माध्यमांमध्येही सुरू झाल्या आहेत. पण श्रीलंकेत सध्या सुरू असलेल्या एकदिवशीय मालिकेत धोनी सध्या ज्या तडफेनं खेळतोय ते पाहता विश्वचषकातही 'माहीला पर्याय नाही' असंच म्हणावंसं वाटतं. त्याची कारणं पाहू या...
एक तर धोनीचा फिटनेस. धोनी शरीरानं, हाडापेरानं चांगलाच मजबूत आहे. रोज शेरभर दूध पिऊन आणि तेवढाच घाम गाळून त्याचं शरीर कणखर झालं आहे. त्याच्या हालचालींत कुठंही मंदपणा दिसत नाही. यष्टींमागं उभा असताना अजूनही तो बाइज जाऊ देत नाही किंवा झेल सुटू देत नाही. यष्टिचीत करण्यामधलं त्याचं चापल्य अजूनही वादातीत आहे. एक विराट कोहली सोडला, तर भारतीय संघातील त्याच्यापेक्षा किती तरी तरुण खेळाडूंपेक्षाही धोनी फिटनेसच्या बाबतीत सरस वाटतो. एकेरी धावा घेतानाची त्याची चपळाई बघण्यासारखी असते. महत्त्वाचं म्हणजे कसोटी असो वा वन-डे, दोन्हीतले आंतरराष्ट्रीय संघ निवडताना आज कठोर अशी फिटनेस चाचणी घेतली जाते. त्यात तुम्ही उत्तीर्ण झालात, तरच संघात स्थान मिळतं. तिथं तुमची पूर्वपुण्याई काही कामाला येत नाही. तेव्हा धोनी संघात आहे याचाच अर्थ ही कठोर अशी चाचणी तो दर वेळी उत्तीर्ण होतो आणि स्वतःचा फिटनेस सिद्ध करतो! 
दुसरा मुद्दा म्हणजे धोनीचा नेतृत्वाचा अनुभव. गांगुलीच्या नेतृत्वाखाली भारताच्या संघानं २००३ च्या विश्वचषकात उपविजेतेपद मिळवलं आणि त्यानंतर भारतीय संघात काही फेरबदल झाले. तोपर्यंत भारतीय संघाला नियमित यष्टिरक्षकच नव्हता. गांगुलीच्या पारखी नजरेनं धोनीमधली गुणवत्ता हेरली आणि त्याला २००४ मध्ये भारतीय संघात आणलं. तेव्हापासून गेल्या एक तपाहून अधिक काळ माही भारतीय संघाचा अविभाज्य भाग ठरला आहे. त्याच्या नेतृत्वाखाली भारतानं पहिली टी-२० स्पर्धा पाकिस्तानला हरवून जिंकली. त्यानंतर सर्वांत महत्त्वाची कामगिरी म्हणजे २०११ मध्ये विश्वचषक जिंकला. भारतानं आत्तापर्यंत दोनदाच विश्वचषक जिंकला आहे आणि कपिलदेवनंतर धोनीच अशी कामगिरी करू शकला आहे, हे महत्त्वाचं! त्यानंतर त्याच्या नेतृत्वाखाली भारतानं कसोटी क्रमवारीत २०१३ मध्ये पहिला क्रमांक पटकावला. याशिवाय गेल्या वर्ल्ड कपमध्ये त्याच्या नेतृत्वाखाली खेळताना भारत उपांत्य फेरीपर्यंत एकही सामना न गमावता पोचला होता. आतापर्यंत पाच-पाच विश्वचषक खेळणारे काही खेळाडू होऊन गेले आहेत. धोनी २०१९ चा विश्वचषक खेळला, तर तो त्याचा चौथा विश्वचषक असेल. त्यामुळं त्यानं खेळणं फार काही आश्चर्याची गोष्ट असणार नाही. 
तिसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे, धोनी कर्णधार असताना त्यानं बऱ्याच नव्या खेळाडूंना संधी दिली. (काहींवर अन्यायही केला, हे खरंय!) अश्विन, जडेजा, रोहित, धवन, रैनापासून ते अलीकडच्या हार्दिक पंड्या, बुमराहपर्यंत अनेक खेळाडू धोनीच्या नेतृत्वाखाली प्रथम खेळले. धोनीला सीनियर असलेले सगळे खेळाडू एक तर निवृत्त झाले किंवा संघातून बाहेर फेकले गेले. सध्याचा कर्णधार विराट कोहली यालाही धोनीविषयी आदर आहे. परवाच्या धोनीच्या तीनशेव्या सामन्याच्या वेळी विराटनं 'तू आमचा कायमच कर्णधार असशील,' असे उद्गार काढले होते. त्यामुळं या संघातल्या सर्व खेळाडूंचा खेळ धोनीला चांगला माहिती आहे. त्यांच्यातल्या गुणांची, दोषांची त्याला नीट कल्पना आहे. आता संघात सगळ्यांत सीनियर खेळाडू धोनीच आहे. त्याच्या शब्दावर विश्वास ठेवणारे, त्याच्याकडून प्रेरणा घेत शिकलेले हे सगळे खेळाडू आहेत. धोनी यष्टींमागे उभा राहून सदैव या सगळ्या खेळाडूंशी बोलत असतो. त्यांना युक्तीच्या चार गोष्टी सांगत असतो. त्यांच्या खांद्यावर हात ठेवून त्यांना प्रोत्साहन देत असतो. त्याच्या उपस्थितीमुळं विराटवरचं बरंचसं दडपण कमी होत असणार, यात शंका नाही. 
चौथा मुद्दा म्हणजे, धोनीची खेळाची समज आणि 'आउट ऑफ बॉक्स' विचार करण्याची त्याची वृत्ती. परवा श्रीलंकेविरुद्धच्या सामन्यात पहिले दोन्ही बळी धोनीच्या रिव्ह्यूमुळेच मिळाले, असं म्हणता येईल. खेळताना त्याचं चौफेर लक्ष असतं आणि तो जेव्हा मैदानात असतो, तेव्हा शंभर टक्के 'काया-वाचा-मनेन' संघासोबत मैदानात असतो. त्याचा उत्साह पाहण्यासारखा असतो. तो कधीही 'स्लेजिंग' करताना दिसत नाही. त्याउलट आपल्या खेळाडूंशी सतत बोलून त्यांना प्रेरणा देताना दिसतो. 'आउट ऑफ बॉक्स' विचार करण्याची त्याची वृत्ती विश्वचषकासारख्या स्पर्धेत फार उपयोगाची असते. अत्यंत अटीतटीनं सगळे खेळत असतात. गुणवत्ता सगळ्यांकडंच असते. अशा वेळी थंड डोक्यानं, वेगळा विचार करून प्रतिस्पर्ध्याला नमविण्यासाठी धोनीसारखा खेळाडूच हवा. पहिल्या टी-२० स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात जोगिंदर शर्माला शेवटचं षटक देण्याचा त्याचा निर्णय असाच अफलातून होता. आयपीएलमध्ये चेन्नईच्या संघाकडून अनेकदा अश्विनला गोलंदाजीची सुरुवात करायला देणे किंवा फलंदाजीच्या क्रमवारीत बदल करून स्वतः आघाडीवर लढणे (विश्वचषकाचा अंतिम सामना) अशा अनेक गोष्टी माहीच्या वेगळ्या विचारांची साक्ष देतात. त्याच्या बहुतेक अशा निर्णयांचा संघाला फायदाच झालेला दिसतो.
पाचवा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे, धोनीनं दोन वर्षांपूर्वी कसोटी क्रिकेटला रामराम ठोकला आणि फक्त एक-दिवशीय व टी-२० क्रिकेटवर लक्ष केंद्रित केलं. धोनीला स्वतःला त्याचा खेळ वन-डे व टी-२० या प्रकारांसाठी अत्यंत अनुकूल वाटतो. पन्नास षटकांच्या सामन्यात तर घसरलेला डाव सावरण्याची कामगिरी त्यानं अनेक वेळा केली आहे. अगदी सध्या सुरू असलेल्या श्रीलंकेविरुद्धच्या मागच्या तिन्ही सामन्यांत धोनीनं नुसती ही डाव सावरण्याची कामगिरी केलीय असं नाही, तर सामने जिंकूनही दिले आहेत. त्याच्या केवळ समोर असण्यानं भुवनेश्वरसारख्या गोलंदाजालाही उत्कृष्ट फलंदाजी करण्याची प्रेरणा मिळते आणि तो अर्धशतक ठोकून सामना जिंकून देतो. धोनीला जगातला 'सर्वोत्कृष्ट फिनिशर' असं म्हणतात ते उगीच नाही. सहाव्या-सातव्या क्रमांकावर खेळायला येऊनही केवळ तीनशे सामन्यांत त्यानं साडेनऊ हजारहून अधिक धावा केल्या आहेत. त्याच्या मनगटातला जोर आणि ताकद यामुळं जगातल्या कुठल्याही मैदानावर, कुठल्याही गोलंदाजाला मैदानाबाहेर भिरकावण्याची त्याची क्षमता कोणीही नाकारू शकत नाही. 
सहावा थोडा भावनात्मक मुद्दा... २०११ च्या विश्वचषकात सगळे खेळाडू सचिनसाठी विश्वचषक जिंकूनच द्यायचा, या भावनेनं फार प्रेरित होऊन खेळले. या खेळाडूंमध्ये धोनी आणि विराटही होते. आता धोनीलाही असाच गोड निरोप देण्याची जबाबदारी विराट आणि त्याच्या सहकाऱ्यांवर आली आहे. अशी काही तरी अंतःप्रेरणा असेल तर सगळ्यांचीच कामगिरी अंमळ सुधारते, असा अनुभव आहे. या प्रेरणेतून भारतीय संघ खेळला आणि त्यांनी पुन्हा तिसऱ्यांदा विश्वचषक जिंकून माहीला 'अलविदा' म्हटलं तर धोनीसारखा नशीबवान आणि सुदैवी खेळाडू दुसरा कोणी नसेल. गेल्या १३ वर्षांत त्यानं भारतीय संघासाठी केलेल्या कामगिरीसाठी... 'इतना गिफ्ट तो बनता ही है बॉस'!

------
(पूर्वप्रसिद्धी : महाराष्ट्र टाइम्स, पुणे : ३ सप्टेंबर २०१७)
----

31 Aug 2017

'ऐसी अक्षरे'साठी लेख

वृत्तपत्र विद्यापीठ
---------------


पत्रकारितेच्या अभ्यासक्रमात शिकवलं गेलेलं एक वाक्य कायमचं लक्षात राहिलंय. वर्तमानपत्रात छापून येणाऱ्या मजकुराची एक व्याख्या 'घाईत लिहिलेलं साहित्य' (Liturature in hurry) अशी केलेली आहे. वृत्तपत्रांमध्ये काम करणाऱ्यांना कायमच वेळेच्या मर्यादेत, घाईत काम करावं लागतं. या 'डेडलाइन'ची टांगती तलवार सदैव डोक्यावर असते. विशिष्ट वेळेत, विशिष्ट शब्दांत आणि विशिष्ट गरजा पूर्ण करणारा मजकूर हुकमी पद्धतीनं लिहिता यावा लागतो. पत्रकार होण्याची ती जणू पूर्वअटच असते. त्यामुळंच भाषेवर पकड असणाऱ्यांना, चांगली शब्दसंपदा असणाऱ्यांना आणि काळ-वेळ-संदर्भाचं अचूक भान असणाऱ्यांना वृत्तपत्रांच्या जगात मान असतो; मागणी असते. 
मी गेल्या वीस वर्षांपासून या व्यवसायात आहे. लिहिण्याची आवड हाच व्यवसाय झाला. असं होणं हे दोन गोष्टींसाठी फार भाग्याचं मानायला हवं. एक तर तुम्हाला तुमच्या या छंदासाठी पगार मिळतो आणि दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे तुम्हाला तुमचं काम हे काम वाटत नाही. काम हे जेव्हा 'काम' वाटतं, तेव्हा त्या कामाचं ओझं वाटू लागतं. माझं सुदैवानं तसं झालं नाही; आणि अर्थात पत्रकारितेत कोणत्याही कामाचं ओझं वाटून चालत नाही. वेळप्रसंगी प्रूफरीडरपासून ते संपादकापर्यंतची सर्व कामं एकाच माणसाला करावी लागू शकतात, हेही एक कारण आहेच. माझ्या या दोन दशकांहून अधिक झालेल्या कारकिर्दीत पुष्कळ वेळा हे सगळं करावं लागलं आहे. 
सुदैवानं 'लोकसत्ता', मग 'सकाळ' आणि आता 'महाराष्ट्र टाइम्स' या महाराष्ट्रातल्या तिन्ही आघाडीच्या वृत्तपत्रांत काम करण्याचा अनुभव मला मिळाला आहे. तर सांगायचा मुद्दा हा, की बहुतेक पत्रकारांना प्रूफरीडर ते संपादक ही सगळी कामं कधी ना कधी करावीच लागतात. पत्रकारांच्या कामकाजाचे प्रामुख्यानं दोन भाग पडतात. एक बातमीदारीचा, म्हणजे प्रत्यक्ष फिल्डवर जाऊन बातम्या आणण्याचा आणि दुसरा संपादनाचा, म्हणजे टेबलवर बसून बातमीवर संस्कार करण्याचा! मी दुसऱ्या कामात जास्त रमलो किंवा ते काम मला अधिक चांगलं जमत असावं म्हणून दिलं गेलं, असं म्हणता येईल. पण बातमीदारीही केलीच. प्रत्येक उपसंपादकाला उमेदवारीच्या काळात बातमीदारी करावीच लागते. मुळात वृत्तपत्रांत कामकाजाचा भाग म्हणून हे दोन वेगळे विभाग केलेले असतात. प्रत्यक्ष काम करताना एवढी कट्टर विभागणी नसते. उपसंपादक हाही बातमी आणू शकतोच. तर त्या पद्धतीनं मीही बातमीदारी केली. सुरुवातीला उमेदवारी म्हणून केली आणि नंतर आपल्या विशेष आवडीच्या, म्हणजे माझ्या बाबतीत, साहित्य व सिनेमा या दोन गोष्टींच्या संदर्भात आवर्जून बातमीदारी केली...
माझी सुरुवात नगरला 'लोकसत्ता'मधून मुद्रितशोधक म्हणून झाली असली, तरी पुण्यात एक सप्टेंबर १९९७ पासून मी 'सकाळ'मध्ये रुजू झालो तेव्हापासून खऱ्या अर्थानं माझी पत्रकारिता सुरू झाली असं म्हणता येईल. तिथं उपसंपादकीचे, बातमीदारीचे धडे गिरवता आले. अनेक दिग्गज पत्रकारांच्या अनुभवांचा आम्हाला फायदा मिळाला. त्यांच्याकडून बरंच काही शिकता आलं. आम्ही चार-पाच जण ट्रेनी असताना आम्हाला राजीव साबडे सरांच्या ताब्यात देण्यात आलं. सहा महिन्यांत त्यांनी आमच्याकडून बातमीदारीचं, उपसंपादकीचं, ग्रंथालय शास्त्राचं आणि क्रीडा बातमीदारीचं तंत्र घोटून घेतलं. हा शिक्षणाचा काळ मोठा विलक्षण होता. अनेक नव्या गोष्टी प्रथमच माहिती झाल्या. अर्थात एक आहे. आपल्या स्वतःच्या बालसुलभ उत्साहाची, नवं शिकण्याच्या तयारीची आणि कुतूहलाची जोड त्याला पाहिजे. मी तेव्हा २१-२२ वर्षांचा तरुण होतो आणि या सगळ्या गोष्टी माझ्या अंगात होत्या. त्याचा पुढं फार उपयोग झाला. जन्मजात कुतूहल असल्याशिवाय पत्रकारितेत मजा नाही. मी 'सकाळ'मध्ये रुजू झाल्याच्या पहिल्याच दिवशी ग्रंथालयात जाऊन माणूस चंद्रावर उतरला त्या दिवशीचा 'सकाळ'चा अंक मला दाखवा, अशी विचारणा केली होती. कारण ती बातमी तेव्हा कशी दिली होती, हे जाणून घेण्याची मला अत्यंत उत्सुकता होती. तेव्हाचे ग्रंथपाल सुरेश जाधव सर माझं हे कुतूहल पाहून अत्यंत खूश झाले आणि त्यांनी जुनी फाइल काढून मला केवळ ती बातमीच दाखविली असं नाही, तर त्या बातमीच्या वेळी तेव्हा घेतल्या गेलेल्या परिश्रमांचीही माहिती दिली. 'सकाळ'च्या परुळेकर शैलीनुसार 'माणूस चंद्रावर उतरला' एवढंच, पण थेट बातमी सांगणारं शीर्षक होतं. हे शीर्षक अत्यंत मोठ्या टायपात होतं, हे उघडच दिसत होतं. तेव्हा एवढ्या मोठ्या अक्षरांचा ब्लॉक नव्हता. तर तो मुद्दाम तयार करवून घेऊन मग हे शीर्षक वापरण्यात आलं होतं. माझ्या मते, ही विसाव्या शतकातील पहिल्या क्रमांकाची बातमी होती आणि तिची ट्रीटमेंट आपण पाहायलाच हवी होती.
कान व डोळे उघडे ठेवून वावरलं की बातम्या मिळतात, असं आम्हाला सांगितलं जायचं. नुसती बातमी मिळवून भागायचं नाही, तर त्यातील सर्व माहिती अचूक असेल, याची खातरजमा करावी लागायची. यासाठी संबंधित व्यक्तींना अनेकदा फोन करावे लागत किंवा प्रत्यक्ष जाऊन भेटावं लागे. मी तेव्हा सायकलवर सर्व पुणे शहरात फिरून अनेकदा ही माहिती गोळा केली आहे. तेव्हा मोबाइल नुकतेच आले होते; पण सर्रास वापर नव्हता. माणसांना प्रत्यक्ष जाऊन भेटण्यावरच अधिक भर असायचा. यामुळं एक फायदा असा झाला, की पुण्यातल्या त्या काळातल्या सर्व महत्त्वाच्या व्यक्तींना त्यांच्या निवासस्थानी वा कार्यालयांत भेटता आलं, बोलता आलं. बातमीदारीच्या निमित्तानं पोलिस आयुक्तालयापासून ते एनडीएच्या सुदान ब्लॉकपर्यंत आणि वेदशास्त्रोत्तेजक सभागृहापासून कासेवाडी झोपडपट्टीपर्यंत अनेक ठिकाणी फिरावं लागायचं. स्वतः या सर्व ठिकाणी जाऊन तुम्ही एकदा बातमीदारी केलीत, की मग उपसंपादक म्हणून काम करणं पुढं सोपं जातं. शहरातील महत्त्वाच्या संस्था, व्यक्तींची नावं तुम्हाला माहिती होतात. नावांच्या मागचे-पुढचे संदर्भ कळू लागतात. मार्केट यार्डमध्ये सकाळी जाऊन भाज्यांचे भाव आणणे हा ट्रेनी बातमीदारांच्या कामाचा एक अविभाज्य भाग असतो. अनेकांना हे काम कंटाळवाणं वाटतं. मी मात्र फार उत्साहानं मार्केट यार्डात जायचो. तिथं विलास भुजबळांना भेटायचो. ते सगळी माहिती सांगायचे. (मला वाटतं, अजूनही तेच ही सगळी माहिती देत असतात.) तत्कालीन पुणे विद्यापीठ, महापालिका, कँटोन्मेंट बोर्ड, रेल्वे स्टेशन, सेंट्रल बिल्डिंग, जिल्हाधिकारी कार्यालय, झेडपी, स्वारगेट व शिवाजीनगर बसस्थानकं, मंडई, वेधशाळा, आकाशवाणी व दूरदर्शन, मराठा चेंबर, कॅम्प, भारत इतिहास संशोधन मंडळ, नव्या पेठेतील पत्रकार भवन आणि महत्त्वाचं म्हणजे वैकुंठ... ही बातम्या मिळण्याची तेव्हाची प्रमुख ठिकाणं होती. अजूनही हीच आहेत. काहींची नव्यानं फक्त भर पडली आहे.
'वैकुंठ'वरून आठवलं. या प्रशिक्षणाच्या काळात एक काम मी फार सातत्यानं केल्याचं माझ्या लक्षात आहे. एखादी मोठी व्यक्ती गेली, की तिचं अल्पचरित्र लिहायचं, हे ते काम! 'सकाळ'चं संदर्भ ग्रंथालय उत्कृष्ट आहे. त्यामुळं एखाद्या व्यक्तीचं अल्पचरित्र लिहायचं झाल्यास ग्रंथालयातून त्या व्यक्तीचं पाकीट आणायचं. त्यात त्या व्यक्तीबद्दल छापून आलेली ओळ न् ओळ जतन करून ठेवलेली असायची. ज्यांचं अल्पचरित्र वृत्तपत्रं छापतात ती मुळातच मोठी माणसं असल्यानं त्यांच्याविषयीची भरपूर माहिती वृृृत्तपत्रांकडं असतेच. तेव्हा 'गुगल'पेक्षा ग्रंथालयांचा वापर करण्याची पद्धत होती. तर मी सहा महिन्यांच्या काळात अशी चार-पाच तरी मोठ्या व्यक्तींची चरित्रं लिहिली. 
त्यात गोनीदा, यशवंत दत्त, मालती पांडे, अनंतराव कुलकर्णी आदींचा समावेश होता. याशिवाय अनेक मोठ्या लोकांशी बोलण्याची, त्यांची मुलाखत घेण्याची वेळ येई. तेव्हा ग्रंथालयात जाऊन त्या व्यक्तीविषयीची सर्व माहिती वाचून मगच तिला भेटायला जायचं, अशी आम्हाला सक्त ताकीद होती. त्यामुळं अज्ञानातून हसं होण्याचे प्रसंग कधीच आले नाहीत. किंबहुना याला आपल्याविषयी नीट माहिती आहे, हे कळलं की ती समोरची व्यक्ती खुलून अधिक मोकळेपणाने बोलत असे. लिहिताना साधी-सोपी, सरळ वाक्यं लिहावीत, याचा संस्कार होता. (हा लेख वाचतानाही वाचकांना ते जाणवेल.) वाचकाला कुठलीही अडचण न येता, थेट माहिती कळली पाहिजे, ही शिकवण होती. बातमीच्या सुरुवातीला लिहिल्या जाणाऱ्या मजकुराला 'लीड' असं म्हणतात. हा 'लीड' तीस शब्दांहून अधिक मोठा असता कामा नये, असा दंडक होता. याशिवाय बातमीच्या सुरुवातीलाच संक्षिप्त रूपं न वापरणं (भाजप न म्हणता पहिल्यांदा भारतीय जनता पक्ष असं पूर्ण लिहायचं), व्यक्तीचं पूर्ण नाव (म्हणजे सौ. टिळक असं न लिहिता, मुक्ता टिळक असं पूर्ण लिहायचं) लिहिणं, शक्यतो मराठीच आद्याक्षरं वापरणं (लोकप्रिय नावं - उदा. एस. एम. जोशी हे अर्थात अपवाद), इंग्रजी शब्दांचं अनेकवचन न लिहिणं (बसेस किंवा डॉक्टर्स न लिहिता चारशे बस किंवा शहरातले डॉक्टर असंच लिहायचं...) अशा कित्येक बारीक-सारीक गोष्टी शिकायला मिळाल्या. आजही लिखाणावर तोच संस्कार कायम आहे. आपला अंक विद्यापीठाचे कुलगुरूही वाचणार आहेत आणि स्टेशनवरचा हमालही वाचणार आहे; त्यामुळं दोघांनाही कळेल असं लिहा, असं आम्हाला सांगितलं जायचं. ते अगदी पटण्याजोगंच आहे.
पुण्यात पत्रकारिता करताना काही काही गोष्टी नीट लक्षात ठेवाव्या लागतात. इंग्रजीत ज्याला 'होली काऊ' म्हणतात, अशी बातम्यांची काही ठिकाणं वा घटना असतात. उदा. पुण्यातल्या गणपतींचं व विसर्जन मिरवणुकीचं वार्तांकन, दुसरी गोष्ट म्हणजे पुण्यात येणाऱ्या दोन्ही पालख्या व त्यांचे मुक्काम... आणि तिसरी गोष्ट म्हणजे खुद्द पुणे. या तिन्ही गोष्टींविषयी पुणेकर वाचक कमालीचा हळवा आणि संवेदनशील आहे. तेव्हा त्याला न दुखावता, या घटनांचं वार्तांकन करावं लागतं. त्यामुळं वाचकांच्या लक्षात आलं असेल, की या सर्व बाबतींत पुण्यातील वृत्तपत्रं (विशेषतः मराठी) एकमतानं, एकाच पद्धतीचं वृत्त देताना दिसतात. त्यात फार काही बदल करणं त्यांना शक्य झालेलं नाही. अगदी गेल्या तीन-चार वर्षांत मात्र थोडासा बदल होताना निश्चित दिसतो आहे. याखेरीज काही व्यक्ती, समाज व संस्थांविषयीही पुणेकर वाचक हळवे आहेत. विशेषतः पुण्याच्या अभिमानाची प्रतीकं मानल्या जाणाऱ्या व्यक्ती व संस्थांविषयी! त्यांची नावं इथं लिहिण्याची गरज नाही; आपल्यापैकी अनेकांनी ती सहज लक्षात येतील. 
या सर्व अनुभवाची शिदोरी घेऊन आपण पुण्याबाहेर किंवा परराज्यांत वा परदेशात वार्तांकन करायला जातो, तेव्हा निश्चितच मग आपल्यावर एक जास्तीची जबाबदारी येऊन पडते. सुदैवानं मला सुरुवातीपासून असं बाहेर जाऊन वार्तांकन करायची संधी मिळत गेली. एखादी सांस्कृतिक बातमी थोड्या ललित अंगानं, शैलीदार शब्दांनी नटवून लिहिण्याची मला आवड होती. थोडं फार जमत होतं तसं... मग तशा बातम्या लिहिणं ही तुमची जबाबदारीच होऊन जाते. या बातम्या तेव्हा मजकूर इटॅलिक करून वापरल्या जात. शिवाय अशा बातम्यांमध्ये वाक्यांनंतर पूर्णविराम न देता, तीन टिंबं (...) देण्याची पद्धत असे. मला अनेक सहकारी 'तीन टिंबांची बातमी लिहिणारा...' असं चिडवत असत. पण प्रत्येक बातमी अशी लिहायची नसते, हे मला अर्थातच कळत होतं. 
माझ्या या लिखाणामुळं असेल, लवकरच मला साहित्य संमेलनाचं वार्तांकन करायची संधी मिळाली. ऑफिसमधल्या ज्येष्ठ सहकाऱ्यांसोबत मी (१९९९ मध्ये) बेळगाव साहित्य संमेलनाला गेलो. प्रवास करताना उघड्या डोळ्यांनी करायचा, नवा प्रदेश डोळ्यांत साठवून ठेवायचा, ही माझी पूर्वीपासूनची आवड. मग वार्तांकनाला बाहेर जायला लागलो, तेव्हा या आवडीचा फार उपयोग झाला. मला प्रवासात झोप येत नाही आणि फार लांबचा प्रवास नसेल तर दिवसाच प्रवास करणं मला आवडतं. त्यायोगे ज्या भागात मी प्रथमच चाललो असेन तो भाग नीट पाहता येतो. इंग्रजीत ज्याला 'Terrain' म्हणतात, तो भूभाग पाहण्यात मला फार रस असतो. हा भूभाग पाहिल्यानंतर त्या परिसराविषयी किती तरी गोष्टी न सांगताच समजतात. तिथली माणसंही समजायला लागतात. एखादा भाग डोंगराळ आहे, की सखल आहे, पठारावर आहे की समुद्रकिनारी आहे, समुद्रसपाटीपासून साधारणतः किती उंचीवर आहे, तिथं कोणकोणत्या वाहतुकीच्या सोयी आहेत, तिथलं हवापाणी कसं आहे या साऱ्या गोष्टी जाणून घेण्यात मला रस असतो. याचं कारण आपण तिथं जे काही वार्तांकन करायला चाललेलो असतो, ती घटना वा प्रसंग काही निर्वात पोकळीत घडत नसतात. या साऱ्या सभोवतालाचा त्यावर कळत-नकळत परिणाम होत असतो. त्यातून त्या भागात कधीच न गेलेल्या वाचकाला आपण त्या भागाचा 'आँखो देखा हाल' सांगू शकतो आणि त्यामुळं वार्तांकनाचं मूल्य निश्चितच वाढतं. बेळगावला गेल्या गेल्या लक्षात आलं ते तिथल्या हवेचं वेगळेपण. एवढी थंड, आल्हाददायक हवा ऐन एप्रिल महिन्यात तिथं जाणवत होती. मग त्याचा नकळत उल्लेख किंवा परिणाम त्या बातम्या लिहिण्यावर होऊ लागला. बेळगावात कायम धगधगणारा मराठी-कन्नड वाद, त्या पार्श्वभूमीवर य. दि. फडके संमेलनाध्यक्ष असणं, तिथल्या मराठी शाळा, संमेलनाच्या निमित्तानं गावातून मिळणारा प्रतिसाद या सगळ्या गोष्टी संमेलनाच्या वार्तांकनात आपसूक येत गेल्या. त्यामुळंच तिथल्या कुंद्यासारखंच हे वार्तांकनही चांगलं जमून गेलं. पुढं अनेक साहित्य संमेलनांना उपस्थित राहून वार्तांकन करण्याचा योग आला. बहुतेक ठिकाणी पहिल्या दिवशी त्या गावातून निघणाऱ्या ग्रंथदिंडीतच संमेलनाचा रागरंग समजून यायचा. याचं कारण ही दिंडी म्हणजे त्या गावानं संमेलनाला नेमका कसा प्रतिसाद दिलाय हे सांगणारी एक लिटमस टेस्टच असायची किंवा असते.  
नंतर लगेचच तमिळनाडूत विधानसभा निवडणुकीचं वार्तांकन करायला जाण्याचा योग आला. एवढ्या लांबच्या राज्यात असं वार्तांकन करायला जायची ही माझी पहिलीच वेळ होती. त्याही वेळी ग्रंथालयात जाऊन त्या राज्याचा भौगोलिक-सामाजिक अभ्यास करणं, गेल्या चार-पाच महिन्यांतील घडामोडींशी परिचय करून घेणं या गोष्टी केल्या. तमिळनाडूत भाषेचा प्रश्न येणार, हे माहिती होतं. ट्रेनमध्ये मला एक तमिळी कुटुंब भेटलं. त्यांच्याशी परिचय झाल्यानंतर त्या कुटुंबात असलेल्या दहावीतल्या एका मुलीकडून मी चार-पाच वाक्यं तमिळमध्ये लिहून घेतली आणि पाठ करून टाकली. 'नमस्कार, मी अमुकतमुक.. महाराष्ट्रातून निवडणुकीचं वार्तांकन करायला आलो आहे' इ. प्रकारची ती चार-पाच  वाक्यं होती. त्यातलं 'येनक्कं तमिल थेरियादं' (मला तमिळ येत नाही) एवढं एकच वाक्य आता लक्षात आहे. गंमत म्हणजे मी हे वाक्य तमिळमधून म्हणत असल्यानं तिकडं सगळे (उदा. रिक्षावाले) हसायचे आणि 'थेरियादं?' (येत नाही काय?) म्हणून माझीच फिरकी घ्यायचे. पण हा एक अनुभवच होता. मी गेलो होतो २००१ च्या ऐन रणरणत्या मे महिन्यात. माझं अंग तिकडं भाजून निघालं. मात्र नवा प्रदेश, नवे लोक, नवी भाषा यांचं आकर्षण जबरदस्त होतं. माझ्या पहिल्या बातमीत अर्थातच तापलेल्या चेन्नईचा उल्लेख होता. जयललिता यांचा वेदनियलम हा प्रासादवजा बंगलाही तेव्हाच पाहिला. त्यांच्या 'जया टीव्ही'च्या ऑफिसात गेलो. द्रमुकच्या ऑफिसात गेलो. मी तेव्हा २५-२६ वर्षांचा होतो. महाराष्ट्रातील मराठी वृत्तपत्राचा प्रतिनिधी एवढ्या लांब तमिळनाडूची विधानसभा कव्हर करायला आलाय, याचंच त्या लोकांना भारी आश्चर्य वाटायचं. त्यामुळं मदतही खूप मिळायची. स्थानिक पत्रकारांनी तर खूपच मदत केली. आमचे एन. सत्यमूर्ती नावाचे प्रतिनिधीही तिथं होते. त्यांनीही बऱ्याच टिप्स दिल्या. यामुळं तिथलं वातावरण बऱ्यापैकी टिपण्यात मी यशस्वी झालो, असं वाटतं. प्रत्येक ठिकाणी टिपिकल राजकीय बातम्या किंवा सभांच्या बातम्या देण्यापेक्षा वेगळं काही दिसतंय का हे पाहत गेलो. चेन्नईच्या एका उपनगरात करुणानिधींच्या भिंतीवरील चित्रासमोरच तेथील बायकांची सार्वजनिक नळावर पाण्यासाठी लांबच लांब रांग लागली होती. चेन्नईत तेव्हा पाण्याचा फारच प्रॉब्लेम होता. मी तो फोटो आणि तिथल्या पाण्याच्या दुर्भिक्ष्याचीच बातमी करून पाठविली होती. रजनीकांत व एकूणच सिनेमांचं तिथल्या लोकांचं वेड, अत्यंत स्वस्त खाणं-पिणं आणि सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था यांचाही नकळत उल्लेख बातम्यांमध्ये येत असे.
मी तमिळनाडूतून परत आल्यावर सहाच महिन्यांत दिल्लीत संसदेवर अतिरेक्यांनी हल्ला केला. या घटनेत १२-१३ पोलिस कर्मचारी व निमलष्करी दलाचे अधिकारी मरण पावले होते. या घटनेला २००२ मध्ये एक वर्ष पूर्ण होत असताना, या पोलिस कर्मचारी व अधिकाऱ्यांच्या नातेवाइकांना मी भेटून यावं आणि त्याची एक स्टोरी करावी असं मला आमचे तेव्हाचे संपादक अनंत दीक्षित यांनी सांगितलं. त्यानुसार नोव्हेंबर २००२ मध्ये मी दिल्ली, हरियाना, राजस्थान, उत्तर प्रदेश या राज्यांत जाऊन संबंधित जवान व कर्मचाऱ्यांच्या घरच्यांना भेटून आलो. हा अतिशय विलक्षण आणि हृद्य अनुभव होता. किंबहुना ही माझी आत्तापर्यंत केलेली सर्वोत्तम असाइनमेंट होती, असं वाटतं. या वार्तांकनासाठी विविध ठिकाणी फिरावं लागलं. रिक्षा, बस, ट्रेन, सिक्स सीटर, ट्रॅक्टर, टू-व्हीलर आणि पायी अशा सर्व वाहतुकीच्या साधनांचा वापर करून मला त्या त्या ठिकाणी पोचावं लागलं. मात्र, या जवानांच्या घरी झालेलं स्वागत आणि त्यांनी व्यक्त केलेला जिव्हाळा मी कधीच विसरू शकत नाही. जगदीशकुमार यादव या शहीद अधिकाऱ्याचं कुटुंब राजस्थानातील 'नीम का थाना' इथं राहत होतं. मी दिल्लीवरून बसनं चार तासांचा प्रवास करून त्यांच्या घरी गेलो. जगदीशकुमार यांची तिशीतही नसलेली पत्नी, दोन छोटी मुलं आणि जगदीशकुमार यांचे आई-वडील तिथं राहत होते. त्या कुटुंबाला मी तिथं पोचल्याचं पाहून झालेला आनंद व आश्चर्य मी आजही विसरू शकत नाही. अत्यंत भावनिक असा तो क्षण होता. 'देश माझ्या मुलाला विसरला नाही,' हे त्यांच्या वडिलांचे उद्-गार होते. मला निघायला रात्र झाली, तर ते आजोबा मला तिथंच राहण्याचा आग्रह करीत होते. मी खूप निग्रहानं निघालो, तेव्हा जेवण केल्याशिवाय मात्र त्यांनी सोडलं नाही. हे असे क्षण कायमचे लक्षात राहणारे असतात. पत्रकारितेच्या रोजच्या धबगड्यात फार आत्मिक समाधान देणारे असतात. असे क्षण जगून लिहिलेली बातमी किंवा लेख वाचकांच्या हृदयाला भिडल्याशिवाय राहत नाही, असा माझा अनुभव आहे. 
अशा साहित्याला मग कुणी 'घाईत लिहिलेलं साहित्य' वा रद्दी म्हटलं, तरी माझ्या लेखी तो अजरामर असा दस्तावेज आहे.

---
(पूर्वप्रसिद्धी - ऐसी अक्षरे जून-जुलै १७ अंक)

27 Aug 2017

मटामधील लेख - खासगी आणि सार्वजनिक

खासगी आणि सार्वजनिक 
------------------------
आपण भारतीय लोक तसे बऱ्यापैकी सार्वजनिक आहोत. सार्वजनिक व्हायला, वागायला, बोलायला आपल्याला आवडते. आपली उत्सवप्रियता हे त्याचं चांगलं उदाहरण आहे. जन्माला आल्यापासून हॉस्पिटलात सगळ्या नातेवाइकांचा लोंढा आपल्याला भेटायला येतो, तिथपासून ते परलोकीचा प्रवास सुरू होताना सगळे खांद्यावर नेतात तिथपर्यंत आपल्या जगण्यातला कुठलाच क्षण तसा खासगी नसतो. बारशापासून ते लग्नापर्यंत प्रत्येक कार्याला सगळा कुटुंबकबिला हजर पाहिजेच. लहान मूल असल्यापासून ते लग्न होऊन आपल्याला मूल झालं तरी आपल्याला सल्ले देणारे थोर लोक आपल्या आजूबाजूला कायम हजर असतातच. त्यातच आपण मध्यमवर्गीय लोक राहतो त्या चाळी, गावातली घरं, गल्ल्या, वाडे आणि अगदी शहरातल्या सोसायट्या यातल्या खासगीपणाविषयी काय बोलावे? शेजाऱ्याचा संसार आपलाच आहे, असं समजून त्याला प्रेमानं सल्ला देणारे शेजारी आपल्या इथं काही कमी नाहीत. 'आपलं ठेवावं झाकून आणि दुसऱ्याचं पाहावं वाकून' ही आपली लाडकी वृत्ती... अन् कुठलंही गॉसिप ही तर आपली राष्ट्रीय आवड! त्यातल्या त्यात लग्नानंतर हनीमूनला सोबतीला चार नातेवाइक येत नाहीत, एवढाच काय तो दिलासा...
अशा या आपल्या अतिसार्वजनिक देशात सर्वोच्च न्यायालयानं नुकताच 'खासगीपणा (मराठीत प्रायव्हसी) हा प्रत्येक नागरिकाचा मूलभूत हक्क आहे,' असा निकाल दिल्यानंतर तर आम्हास हसूच आवरेना. आम्ही आमचा खासगीपणा आम जनतेला केव्हाच आंदण दिलाय, हे कोण सांगणार यांना? गमतीचा भाग बाजूला ठेवला, तरी मुळात खासगीपणा ही तशी महाग चीज आहे. ती आमच्या इथं अनेकांना परवडतच नाही, हे दारूण वास्तव लक्षात घ्यायला हवं. 
एक काळ असा होता, की आपलं सगळंच जगणं सार्वजनिक होतं..! विशेषतः ज्यांचं लहानपण वाड्यातल्या दहा बाय दहाच्या खोलीत गेलंय अशा पिढीला हे अगदी पटेल... जिथं मुलग्यांना आंघोळीला सार्वजनिक नळ अन् मुलींना खोलीतली कोपऱ्यातली मोरी; जिथं सकाळी कोण किती वाजता 'मागे' जातो याची सर्वांना खबर, तिथं कसलं आलंय खासगी आयुष्य? आज कोणाकडं जेवायला काय बेत आहे, ते कोणाच्या घरी काय 'अडचण' आहे हे सगळंच सगळ्यांना ठाऊक असे. महानगरांतल्या चाळींत तर याहून भयानक परिस्थिती... पती-पत्नीला एकत्र यायचं तर घरातल्या सर्वांनी ठरवून बाहेर जेवायला किंवा फिरायला जायचं... आणि तासाभरात परत येऊन सगळ्यांनी एकाच अंथरूणावर पडायचं... घरातली तरुण बहीण ऋतुमती झाली, हे वाड्यातल्या काकवा-मावशांना आधी कळायचं आणि कित्येक वर्षांनी मग त्या बहिणीच्या धाकट्या भावाला! तीच गोष्ट भाऊरायाच्या वयात येण्याचीही! ते तर जणू सगळ्यांनी गृहीतच धरलेलं असायचं. सार्वजनिक बागांचे आडोसे आणि समुद्रकिनारे यांना अदृश्य भिंती बांधून, आमच्यातल्या कित्येक पिढ्यांनी आपलं पहिलंवहिलं चुंबन घेतलं! इराण्याच्या हॉटेलांतल्या खासगी रूमसाठी नंबर लागायचे. तिथं प्रेयसीला घेऊन अर्धा तास बसता आलं, तरी स्वर्गसुख अशी अवस्था होती. 
या सार्वजनिकपणाचे फायदे होते, तसे तोटेही होतेच. म्हणजे घरात कुणी आजारी पडलं, तर त्याला दवाखान्यात नेण्यापासून घरी डबे देण्यापर्यंत सगळी मदत शेजारीपाजारी करीत. कुणी गेलं, तर सगळं उत्तरकार्य हेच लोक पार पाडीत. हे नक्कीच फायदे होते. पण कुठल्याही व्यक्तिविशेषाला स्वतःचं असं काही मत किंवा खासगीपण नसे. एखादा मुलगा दहावी झाला, की त्यानं पुढं काय करायचं हे आधी तो सोडून त्याच्या घरातले सर्व आणि मग शेजारचे काका, पलीकडचे भाऊ आदी मंडळी ठरवीत. तीच गोष्ट मुलींचीही! ती जरा वयात येण्याचा अवकाश, शेजारपाजारची अदृश्य 'वधूवर सूचक मंडळं' अचानक कार्यान्वित होत आणि त्या मुलीची इच्छा काय, तिला पुढं शिकायचंय की नाही याचा कुठलाही विचार न करता, 'चांगलं स्थळ मिळतंय तर घे बाई पदरात पाडून,' म्हणत तिला बोहोल्यावर चढवलं जाई. अशी कित्येक वर्षं गेली. काळ बदलला. लोकांचं जगणं बदलू लागलं. पुढच्या पिढ्यांनी आपलं गाव, शहर, राज्य, देश सोडून दुसरीकडं जाण्याचं धैर्य दाखवलं (की कदाचित या अतिसार्वजनिकपणाला कंटाळून पहिली संधी मिळताच त्यांनी त्याचा त्याग केला?) आणि त्यांच्याकडं मग पैसा खेळू लागला. पैसा मिळाला, तशी त्यांच्याकडं ऐहिक सुखसाधनांची रेलचेल झाली. आता खासगीपणा परवडू शकेल, अशी स्थिती आली.
आता महानगरांतल्या सामाजिक स्थितीनं एकदम १८० अंशांचं वळण घेतलं. खासगीपणाचं महत्त्व सगळ्यांच्या हळूहळू ध्यानी येऊ लागलं. त्याचा पहिला फटका एकत्र कुटुंबव्यवस्थेला बसला. घरं वेगळी झाली. संसार फुटले. 'न्यूक्लिअर फॅमिली' जन्माला आली. पती-पत्नीला हक्काचा एकांत आणि 'खासगीपणा' मिळू लागला. खासगीपणाचा एक फायदा असा, की माणूस स्वतः विचार करायला लागतो. दुसऱ्याच्या डोक्यानं आयुष्य घालवायची सवय लागलेल्या एका पिढीला हा खासगीपणा काही मानवेना. मग त्यांची द्विधा अवस्था झाली. एकत्र कुटुंबपद्धती नष्ट झाल्याबद्दल सर्वाधिक गळे काढले ते याच पिढीनं. त्यांची पुढची पिढी (म्हणजे जे आत्ता साधारण चाळिशीत आहेत असे सगळे) मात्र लहानपणापासून या खासगीपणाचा फायदा घेतच वाढली. त्यामुळं या पिढीला खासगीपणाचं, स्वतःच्या आणि इतरांच्या 'स्पेस'चं महत्त्व चांगलंच कळत होतं. त्याच वेळी या काळापर्यंत एकत्र कुटुंबवाली सगळीच पिढी नष्टही झाली नव्हती. विशेषतः छोट्या गावांत, मध्यम शहरांत ती बऱ्यापैकी अस्तित्वात होती. त्यामुळं या पिढीनं या दोन्ही प्रकारांचा अनुभव घेतला. दोन्हीतल्या बरे-वाईट गोष्टी सोसल्या. त्यामुळं माझ्यासारख्याच्या पिढीला या दोन्ही गोष्टींतला समन्वय साधता येतो आणि त्याचा आनंद आहे. आम्ही काही प्रसंगी पुरते सार्वजनिक असतो आणि त्याच वेळी काही प्रसंगी अत्यंत खासगीही असतो. दुसऱ्याचंही आयुष्य असंच असू शकेल, याची आम्हाला कल्पना आहे आणि आम्ही त्याचा आदर करतो. 
पुढं काळ आणखी बदलला आणि ही पिढीही पालकांच्या भूमिकेत आली. त्यांची मुलं एकविसाव्या शतकात जन्मलेली आणि फारच आधुनिकोत्तर काळातली. तोपर्यंत या पिढीनं जागतिकीकरणाचे सर्व फायदे उपभोगून (अर्थात त्यासाठी भरपूर कष्टही उपसून) आपली जीवनशैली जवळपास जागतिक स्तरावर नेऊन ठेवली होती. नेमका हाच काळ होता दळणवळण तंत्रज्ञानातील क्रांतीचा. डेस्कटॉपवरील ई-मेलरूपी इंटरनेट वापरापासून सुरू झालेला हा प्रवास अवघ्या दहा-पंधरा वर्षांत स्मार्टफोनपर्यंत येऊन पोचला. जग लहान झालं... 'ग्लोबल व्हिलेज' झालं. सोशल मीडिया उपलब्ध झाला. गेल्या पाच-सात वर्षांत फेसबुक, व्हॉट्सअप, ट्विटर, मेसेंजर आदी साधनांमुळं तर माणसांना कथित सोशल नेटवर्किंगचं व्यसनच जडलं. नुकतं नुकतं खासगीपणाचं महत्त्व ओळखलेली आमची पिढी पुन्हा 'सार्वजनिक' होऊ लागली. यातली विसंगती अशी, की जिवंत माणसांबरोबरचे संवाद खुंटले आणि आभासी जगाशी आभासीच 'संवाद' सुरू झाला. हा संवाद एकतर्फी होता, आपल्याला हवा तसा होता. त्यामुळं त्याचं व्यसन सुटणं अवघड झालं. एकीकडं प्रचंड खासगीपणा जपताना दुसरीकडं या सोशल मीडियाच्या अटी व शर्ती (न पाहताच) मान्य करून, आपली सर्व खासगी माहिती सहज त्याच्याकडं सुपूर्द करून टाकली. आता 'गुगल' मला उठता-बसता सांगू लागलं, की तुझ्या ऑफिसची वेळ झाली; उठ. इकडून जा, तिकडे गर्दी आहे! काल त्या तमक्या रेस्टॉरंटला कॉफी प्यायलास! कशी वाटली सांग... आज हे दुसरं तसंच रेस्टॉरंट ट्राय करतोस का? परवा त्या ढमक्या कंपनीचा शर्ट घेतलास म्हणे. आम्ही सांगतो, आज या या मॉलमध्ये जा... तिथं 'सेल' लावलाय तुझ्यासाठी... आज ऑफिसला जाणार नाहीयेस का? मग तुझ्या घराजवळ हे मल्टिप्लेक्स आहे. तिथं साडेबाराचा शो बघतोस का? तुला दोन तिकिटं सवलतीत मिळतील बघ. ती अमुक तमुक तुझ्या पोस्टवर सारखी कमेंट करीत असते. तिला हे हे आवडतं... तिचा वाढदिवस जवळ आलाय. बघ, हे घेतोस का तिच्यासाठी? इव्हेंट क्रिएट करतोस का? की आम्ही करून देऊ? मागच्या वर्षी तू या वेळी पावसाळी ट्रेकला गेला होतास... यंदा नाही जात आहेस? हा हा ट्रेक आहे बघ या वीकएंडला... बघ जातोस का?....
एक ना दोन... अहो, आम्ही आमचं सगळं आयुष्यच या 'गुगल महाराजां'च्या हवाली करून टाकलंय. तिकडं अमेरिकेत बसून हे महाशय आमचा सगळा डेटा प्रोसेस करतात. आम्ही काय करतो, काय खातो, काय पितो, कुठं जातो, कुणाबरोबर जातो, किती वेळा जातो याचा सगळा हिशेब ठेवतात. दुसरीकडं आमच्या मायबाप सरकारनं त्या आधार कार्डावर आमच्या अंगठ्याचे ठसे घेऊन ठेवलेयत. त्या फुकटात सिमकार्ड वाटणाऱ्या कंपनीच्या मोहात अडकून आम्ही त्यांचं कार्डही घेतलंय. वर त्यांचं अॅप डाउनलोड केलंय. त्यांच्या सर्व अटी व शर्ती मान्य केल्या आहेत. फुकट इंटरनेट डेटा मिळविण्याच्या बदल्यात आम्ही आमचं आख्खं आयुष्यच त्यांच्या हवाली केलंय... 
आता सांगा, आम्ही पूर्वी अधिक खासगी होतो की आत्ता? काहीच कळत नाहीय...
पण म्हणूनच एक गोष्ट नक्की, खासगीपणा आणि आपली 'स्पेस' ही आपल्या या देशात आजही तशी फार महागाची गोष्ट आहे. 
---

(मटा, पुणे आवृत्तीत २७ ऑगस्ट २०१७ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या संपादित लेखाचा मूळ तर्जुमा)
----

17 Aug 2017

मला काहीच प्रॉब्लेम नाही - रिव्ह्यू

होय, मला प्रॉब्लेम आहे!
--------------------------

समीर विद्वांस या दिग्दर्शकाचं काम मला आवडतं. त्याचे 'डबलसीट' आणि 'वायझेड' हे दोन्ही सिनेमे मला आवडले होते. त्याचा यंदा आलेला सिनेमा आहे 'मला काहीच प्रॉब्लेम नाही!' महानगरी तरुण दाम्पत्याचा उभा छेद घेणारा हा चित्रपट असून, तो त्यानं अत्यंत सहज-सोप्या, सुंदर रीतीनं हाताळला आहे. सुखासीन आयुष्यातूनही माणसाला हवं असलेलं सुख मिळतंच असं नाही; त्यासाठी पैशांव्यतिरिक्त आणखीही काही महत्त्वाच्या गोष्टींची गरज असते, असा म्हटलं तर बाळबोध, म्हटलं तर आत्ताच्या काळाला अनुसरून अगदी योग्य असा संदेश हा सिनेमा आपल्याला देतो. सिनेमात काही त्रुटीही आहेत. पण त्यांच्याकडं थोडं दुर्लक्ष करून पाहता येईल, अशी ही कलाकृती आहे. प्रमुख जोडीचा उत्तम अभिनय, चांगलं संगीत, चांगली गाणी आणि जोडीला चांगलं चित्रिकरण यामुळं हा सिनेमा पाहणं सुखावह ठरतं.
केतकी (स्पृहा जोशी) आणि अजय (गश्मीर महाजनी) या जोडीची ही गोष्ट आहे. घरच्यांचा विरोध पत्करून लग्न केलेलं हे जोडपं. लग्नानंतर सात वर्षांनी आपली गोष्ट सुरू होते. या काळात या दोघांना एक छान मुलगा झाला आहे. पण मुंबईतल्या अत्यंत बिझी लाइफस्टाइलमध्ये हे दोघे हरवून गेले आहेत. केतकीच्या शब्दांत सांगायचं, तर त्यांचं आयुष्य 'ऑटो पायलट' मोडवर टाकल्यासारखं सुरू आहे. तिला हे अजिबात मान्य नाही. मुलाच्या शाळेत मीटिंगला यायला अजयला वेळ नसणं, रोज उशिरा घरी येऊन मद्यपान करणं इथपासून सेक्स लाइफमधल्या कंटाळ्यापर्यंत केतकीला अनेक गोष्टींत प्रॉब्लेम आहेत. आपण उगाच एकमेकांसोबत राहतोय की काय, असंही तिला वाटत राहतं. तिचा स्वभाव सुरुवातीपासूनच डॉमिनेटिंग आहे आणि ते तिलाही माहिती आहे. अजयला अनेकदा काही तरी बोलायचं असतं, पण तेही तो बोलू शकत नाही, हेही तिला माहिती आहे. त्याच्या या स्वभावामुळं त्यांच्यातला पेच आणखीनच वाढत चाललाय. दोघांच्याही एका जीवलग मित्राची मदत अजय घेऊ पाहतो. तेही केतकीला भयंकर खटकतं. आता या दोघांचं नातं तुटणार असं आपल्यालाही वाटत असतं... त्याच वेळी घराची बेल वाजते. अजयचे आई-वडील, भाऊ-वहिनी वगैरे नातेवाइक नागपूरवरून थेट त्याच्या घरात अचानक टपकतात. (ते असे कसे काय अचानक येतात, असा प्रश्न आपल्यालाही पडतो. पण त्याचं उत्तर नंतर मिळतं.) त्यांच्या येण्यामुळं घरातलं वादळ तात्पुरतं तरी शांत होतं. यानंतर अजयची आई (निर्मिती सावंत) आता केतकीच्या आई-वडिलांची माफी मागायला आपल्याला कोकणात त्यांच्या घरी जायचंय, असं जाहीर करते.
मध्यंतरानंतरचा सगळा चित्रपट मग अर्थातच कोकणात, केतकीच्या घरी घडतो. नागपूरचं कुटुंब कोकणात आल्यानंतर जे काही प्रादेशिक वाद-विसंवादाचे प्रसंग घडतात, तेच इथेही घडतात. त्यातून मग या दोघांच्या नात्याचं पुढं काय होतं, याची ही गोष्ट आहे.

समीर विद्वांसचे सिनेमे लखलखीत असतात. त्याची पात्रं आजच्या काळातली असतात, आजच्या पिढीची भाषा बोलतात, ती आपल्या आजूबाजूला सतत दिसत असतात... त्यामुळं समीरच्या सिनेमांविषयी मनात एक नकळत जिव्हाळा उत्पन्न होतो. त्यानं या सिनेमात रंगवलेल्या जोडप्याशी आजच्या काळातली अनेक जोडपी शंभर टक्के स्वतःला 'रिलेट' करू शकतील. किंबहुना ही आपलीच गोष्ट सांगितली जात आहे, असंही त्यांना वाटेल. या सिनेमात पूर्वार्धात त्यानं या दाम्पत्याच्या जगण्यातला ताण अत्यंत प्रभावीपणे दाखविला आहे. त्यासाठी त्यानं वापरलेलं नेपथ्य, चित्रचौकटी पाहण्यासारख्या आहेत. अप्पर वरळीसारख्या अपमार्केट भागातील टोलेजंग इमारतीत २३ व्या मजल्यावर त्यांचा भलामोठा फ्लॅट असणं, त्यात फ्लॅटमध्ये तीनच माणसं असणं (त्या फ्लॅटमधला दालीचा फोटो लक्षणीय!), याशिवाय हे दोघंही बोलत असताना त्या चौकटीत सतत पार्श्वभूमीवर दिसत राहणारी मुंबईची स्कायलाइन यातून 'गर्दीतले एकटे' अशी त्या दोघांची झालेली स्थिती दिग्दर्शक फार नेमकेपणानं दाखवतो. दोघांमधल्या स्वभावातला फरक, परिस्थितीवर दोघांचं वेगवेगळं रिअॅक्ट होणं हे स्पृहा आणि गश्मीरनं फार छान दाखवलंय. या दोघांमधले ताण-तणाव हल्लीच्या काळातली जवळपास सगळेच जोडपी सहन करीत असल्यानं ते समजून घेणं प्रेक्षकांना सोपं जात असावं. विशेषतः केतकीला या नात्याविषयी नक्की काय वाटतंय ते खूप महत्त्वाचं आहे. ते केतकी नीट सांगू शकते आहे आणि आपणही तिची भूमिका, तिचं मत समजून घेऊ शकतो, हे दिग्दर्शकाचं यश आहे. 
सिनेमा मध्यंतरानंतर एकदम कोकणातल्या केतकीच्या घरी शिफ्ट होतो. यामुळं सिनेमाचे रचनात्मकदृष्ट्या सरळसरळ दोन भाग पडतात. पहिल्या भागात दोनच पात्रांचा जास्तीत जास्त वावर आणि उत्तरार्धात पात्रांची गर्दीच गर्दी असं झाल्यानं हा उत्तरार्ध एकदम अंगावर येतो आणि पूर्वार्धाशी मिसळून न आल्यासारखा वाटतो. अर्थात दिग्दर्शक लवकरच सर्व गोष्टी सुविहितपणे घडवतो आणि सिनेमा पूर्ण विस्कळित होण्यापासून वाचतो. या भागात केतकी आणि अजयच्या जवळच्या नातेवाइकांच्या नात्यांतील ताणही दिग्दर्शक दाखवू इच्छितो. यात केतकीची विधवा आत्या आणि अजयचा मोठा भाऊ व वहिनी यांचे समांतर उपकथानक थोडक्यात येतं. केतकी आणि अजयचे आई-वडील मान-पानासकट सर्व काही विधी, शांत वगैरे रीतसर करू पाहतात, तेव्हा केतकीचा असल्या कर्मकांडांवर नसलेला विश्वास आणि घरच्यांचं ऐकायचं की केतकीचं या द्विधा अवस्थेत सापडलेला अजय यांचं वेगळंच द्वंद्व समोर येतं. यातही पाळीच्या प्रसंगावरून आणि आत्याला ओवाळण्यासाठी न बोलावण्यावरून केतकीची आणखी चिडचीड होते आणि अजयची गोची आणखी वाढते... अजयचे वडील आणि त्याच्या नात्याचाही एक धागा समोर येतो आणि अखेर अजय जेव्हा त्यांना सडेतोडपणे काही सुनावतो, तेव्हा केतकीलाही आपला नवरा असं बोलू शकतो, याची जाणीव होते...
अखेर नात्यांच्या या प्रॉब्लेमचा गुंता सकारात्मक नोटवरच सुटतो... मुळात आपल्यासमोर भरपूर प्रॉब्लेम असताना आपण 'मला काहीच प्रॉब्लेम नाही' असं सतत म्हणत, त्या प्रॉब्लेमपासून दूर पळण्याचा प्रयत्न करत असतो. त्याऐवजी केतकीसारखं त्या प्रॉब्लेमच्या डोळ्याला डोळा भिडवून त्याचं अस्तित्व मान्य केलं, तर बरेच प्रॉब्लेम सहजी सुटण्यास मदत होते, असं काहीसं समीर विद्वांस आपल्याला या कलाकृतीच्या माध्यमातून सांगू पाहतो. त्यापैकी बरेचसे मुद्दे आपल्याला पटतात. कौस्तुभ सावरकर यांचे संवाद झक्कास जमलेले!
सिनेमात चार गाणी आहेत. ती चांगली जमली आहेत. ्याचं श्रेय संगीतकार हृषीकेश सौरभ जसराज आणि गीतकार वैभव जोशी व गुरू ठाकूर यांचं. त्यातलं वैभव जोशींचं 'मौनातुनी ही वाट चालली पुढे पुढे' हे खास आहे. प्रसाद भेंडे यांची सिनेमॅटोग्राफी चांगली आहे. कोकणाचं दर्शन सुखद. मुख्य रोलमध्ये स्पृहा आणि गश्मीरनं चांगली कामं केलीयत. निर्मिती सावंत, सतीश आळेकर, मंगल केंकरे, सीमा देशमुख, विजय निकम, विनोद लव्हेकर यांनीही आपापली कामं चोख बजावली आहेत. त्यामुळं सिनेमा कुठंही कंटाळवाणा होत नाही. 

तेव्हा एकदा तरी हा सिनेमा नक्कीच पाहायला हरकत नाही.
---
दर्जा - साडेतीन स्टार
---

30 Jul 2017

रविवारसाठी लेख - दाद

ही 'दाद' आहे?
-----------------


एखादा चर्चेतला सिनेमा आपण पाहत असतो. त्यात काही उत्कट दृश्यं असतात. रूढार्थानं ती सहजतेनं पाहायला मिळणारी दृश्यं नसतात. ती पाहत असताना अचानक कुठून तरी हशा ऐकू येतो... किंवा अगदीच अनाठायी अशी टिप्पणी ऐकू येते... आपण त्या दृश्यात गुंगून गेलो असताना या हशामुळं वा त्या बोलण्यामुळं आपला रसभंग होतो... मूडच जातो...
हल्ली असं बऱ्याचदा घडतं. कलाकाराला अपेक्षित असलेल्या ठिकाणी दाद न मिळणं किंवा नको त्या ठिकाणी चुकीची दाद वा प्रतिक्रिया येणं असं हल्ली वारंवार घडताना दिसतं. कशामुळं होतं हे? कुठलाही कलाकार त्याची कलाकृती तयार करतो ती लोकांनी पाहावी, समजून घ्यावी, त्याचा आनंद लुटावा यासाठी! त्याचं त्या कलाकृतीच्या माध्यमातून काही तरी एक सांगणं असतं. पण ते पुष्कळदा लोकांपर्यंत पोचतच नाही की काय, अशी शंका येते. हल्ली समाजमाध्यमांनी भावनांचं सपाटीकरण केलंय म्हणून असं होतंय की एकूणच तरल भावनांच्या जोपासनेचा अभाव दिसतोय? काही तरी चुकतं आहे हे नक्की...
कला सादर करणारा कलाकार आणि तिचा आस्वाद घेणारा प्रेक्षक एकाच प्रतलात असायला हवेत. अर्थात ही आदर्श परिस्थिती झाली. दर वेळी असं होत नाही. त्यामुळं कलाकार एका विशिष्ट संवेदनशीलतेतून काही सांगू पाहत असेल आणि प्रेक्षक त्या विशिष्ट संवेदनशीलतेतून ती कलाकृती पाहत नसेल, तर गोंधळ होतो. प्रेक्षकाची अपेक्षा काही वेगळीच असते आणि त्याला कदाचित समोर काही वेगळंच दिसत असतं. त्यातून प्रतिक्रियेची प्रक्रिया विस्कटायला सुरुवात होते. विशेषतः सामूहिक आस्वादनाच्या जागांवर हे वारंवार घडताना दिसतं. चित्रपटगृहात सिनेमा पाहताना आपण एकटे पाहत नाही. आपल्यासोबत अनेक लोक तो पाहत असतात. त्यातल्या बहुतांश जणांच्या संवेदनेची तार सिनेमाशी जुळलेली दिसते आणि नेमक्या अशाच वेळी दोन-तीन बेसूर तारा छेडल्या जातात. तो कणसूर त्रासदायक असतो.
याचा जरा विचार केल्यावर असं लक्षात येतं, की प्रेक्षक किंवा आस्वादक म्हणून आपल्या भावभावना फारच ढोबळ, भडक व बटबटीत झाल्या आहेत. आनंद, दुःख, प्रेम, विरह, माया, द्वेष, संताप, सूड आदी ढोबळ आणि ठळक भावनाच तेवढ्या कलाकृतीतून ग्रहण केल्या जातात. त्यातही हिंसा, सूड, संताप आदी भावनांच्या प्रदर्शनाला मिळणारी दाद किंवा प्रतिसाद पाहण्याजोगा असतो. या ठळक भावनांच्या अधे-मधे काही तरल भावना लपलेल्या असतात. त्या शब्दांनी सांगता येत नाहीत. अनुभवाव्याच लागतात. या भावनांना साद देण्यासारखी परिस्थिती काही कलाकृती निश्चितच निर्माण करतात. आपल्यामध्ये मात्र त्या तरल भावनांचा कदाचित नीट परिपोष न झाल्याने आपण त्या कलाकृतीला जसा हवा तसा प्रतिसाद देऊ शकत नाही. करुणा किंवा सह-अनुभूती (सहानुभूती नव्हे!) या भावनांची त्रुटी विशेषत्वाने जाणवते. ‘लिपस्टिक अंडर माय बुरखा’ या चित्रपटातील ५५ वर्षांची प्रौढ स्त्री एका तरण्याबांड जलतरण प्रशिक्षकाशी फोनवर बोलून तिची लैंगिक सुखाची फँटसी अनुभवत असते. यात ती अनेकदा त्याच्याशी एरवी ज्याला चावट म्हणता येईल, अशी वाक्यंही बोलत असते. आता वास्तविक पाहता, हे काहीसे करुणात्मक दृश्य आहे. त्या महिलेच्या बाजूने जरा विचार केला, तर तिच्या आयुष्यात ती या साध्या सुखालाही पारखी झाल्याचे दिसून येते. तेव्हा तिची ती धडपड पाहताना वाईट वाटते किंवा तिच्याविषयी करुणा उत्पन्न होते. आता ही भावना समजून न घेतल्याने काही जणांकडून तिच्या त्या फोन कॉलच्या वेळी (अस्थानी) हशा येतो. आपल्याकडच्या चित्रपटांत एकूणच थेट लैंगिक दृश्यं दाखवण्याचं प्रमाण कमी आहे. हल्ली मात्र ‘प्रौढांसाठी’ असे प्रमाणपत्र दिलेल्या बऱ्याच सिनेमांत अशी थेट लैंगिक दृश्यं दाखविली जातात. (या दृश्यांची कथानकातील गरज वा उपयुक्तता हा निराळ्या चर्चेचा विषय आहे.) अशा दृश्यांची आखणीदेखील त्या दृश्यात सहभागी असलेल्या स्त्री पात्रांच्या त्या वेळी असलेल्या भावना दर्शविण्यासाठी केल्याचं दिसून येतं. मात्र, हे समजून न घेणारा मोठा प्रेक्षकवर्ग अशा दृश्यांकडं निराळ्या नजरेनं पाहतो. त्या नजरेत दिग्दर्शकाला अपेक्षित असलेली पात्राविषयीची ‘सह-अनुभूती’ कुठे दिसत नाही. 
आपल्याकडे एकूणच दृश्यसंस्कारांच्या बाबतीत आनंदीआनंद असल्यानं ही परिस्थिती निर्माण होते. एखादं चित्र कसं पाहावं, हे आम्हाला कुणी शिकवत नाही. आम्हाला वाचता येतं; पण लेखकाला त्या दोन वाक्यांच्या मध्ये काय म्हणायचंय हे समजत नाही. आम्हाला सिनेमा किंवा नाटकातील दृश्यांमागची प्रकाशयोजना, नेपथ्यरचना किंवा त्या दृश्याची भूमिती समजत नाही. एखाद्या कलाकृतीमधील अमूर्तता कळणं ही आपण रसिक म्हणून किंवा आस्वादक म्हणून जरा वरची इयत्ता गाठल्याचं लक्षण आहे. आपण त्या दृष्टीनं किती प्रयत्न करतो ही स्वतःला विचारून पाहण्याची गोष्ट आहे. कुठलीही सूक्ष्म, अमूर्त किंवा तरल भावना जाणण्याचा प्रयत्नच न करणं किंवा त्या गोष्टी हसून, चेष्टेवारी नेऊन सोडून देणं हे सध्या सर्रास होताना दिसतंय. अनेकांना तर लेखनातील उपहासही समजत नाही, असं आढळून येतं. त्यामुळं आस्वादकाकडून विशिष्ट गुणवत्तेची अपेक्षा करणाऱ्या कलाकृतींचा आस्वाद घेण्यासाठी आपण समाज म्हणून कितपत सक्षम आहोत, असा प्रश्न अनेकदा पडतो.
आपल्या आजूबाजूचं जग फार वेगानं बदलतं आहे. नवी पिढी फार वेगानं सगळे बदल स्वीकारते आहे. अशा जगात वावरताना आणि त्या जगानुसार स्वतःला बदलण्याचा प्रयत्न करताना आपण अनेकदा आपल्या हळुवार भावभावनांची नीट जोपासना करायला विसरतो. आयुष्यातले छोटे छोटे आनंददायक क्षण टिपायला, त्यातला आनंद लुटायला विसरून जातो. त्यातून भावनांचं प्रकटीकरण हळूहळू बंद होऊन जातं. टिपकागदासारखं मन गंजून जातं आणि जुन्या दरवाजाच्या बिजागरीसारखं सदैव कुरकुरू लागतं. अशी बधीर मनं घेऊन आपण समाज म्हणून वावरू पाहतो आहोत. त्यामुळं आपली सौंदर्यदृष्टी लोप पावली अन् जगण्यातली विसंगती खटकेनाशी झाली आहे. मग हा मुद्दा फक्त आस्वादनाच्या फरकापुरता मर्यादित राहत नाही, तर एकूणच आपल्या आयुष्याचा परीघ मर्यादित करण्याचा बनतो.
दाद देऊन शुद्ध व्हावं, असं म्हटलं जातं. दाद देण्याचं महत्त्व असं मोठं आहे. खुल्या मनानं आणि नेमक्या जागी दिलेली दाद त्या कलाकाराला आनंद देऊन जातेच; पण माणूस म्हणून आपल्यालाही समृद्ध करीत असते. अशी दाद सर्वांना देता यावी आणि सगळे कणसूर लोप पावून आनंदगाणं सुरेल व्हावं, एवढीच साधी अपेक्षा!
---
(पूर्वप्रसिद्धी - महाराष्ट्र टाइम्स, पुणे, ३० जुलै २०१७) 
---